Türkiye’de Yağlı Tohumlu Bitkilerde Kendine Yeterlilik Sorunu: Dış Ticaret Açığı, Üretim Politikaları ve Gelecek Arayışları
Özet
Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de yağlı tohumlu bitkilerde kendine yeterlilik düzeyinin gelişimini; üretim, dış ticaret ve tarımsal destekleme politikaları çerçevesinde incelemek ve sektöre yönelik gelecek politika seçeneklerini değerlendirmektir. Çalışmada ayçiçeği, soya, kanola, aspir, pamuk, susam, yer fıstığı ve haşhaşa ilişkin ikincil veriler kullanılmış; ekim alanı, üretim miktarı, kendine yeterlilik derecesi, ihracat ve ithalat miktar ve değerleri ile alan bazlı ve fark ödemesi desteklerinin gelişimi analiz edilmiştir. Üretim ve dış ticaret göstergeleri ağırlıklı olarak 2000–2024 dönemi için değerlendirilmiş, destekleme tutarları ise 2003=100 bazlı fiyat endeksi kullanılarak reel değerlere dönüştürülmüştür. Bulgular, yağlı tohumlu bitkilerin toplam ekim alanının 2000-2004 ile 2020-2024 dönemleri arasında %15.9, üretim miktarının ise %76.3 arttığını göstermektedir. Buna karşın toplam kendine yeterlilik derecesi dönem ortalamasında %47.9 düzeyinde kalmış ve uzun dönemde gerileme eğilimi göstermiştir. Ürünler itibarıyla pamukta kendine yeterlilik büyük ölçüde sağlanırken, ayçiçeğinde yeterlilik sınırlı kalmış, soyada ise yüksek düzeyde dışa bağımlılık devam etmiştir. Dış ticaret açığı 2000 yılında yaklaşık 1.12 milyon ton ve 207.4 milyon USD iken, 2024 yılında 4.11 milyon ton ve 1.94 milyar USD’ye yükselmiştir. Değer bakımından en yüksek açık 2022 yılında 2.57 milyar USD olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca, özellikle son yıllarda bazı destekleme araçlarının reel değerinde belirgin bir aşınma olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, üretimdeki artışın büyüyen iç talebi karşılamada yetersiz kaldığı ve yağlı tohumlarda dışa bağımlılığın yapısal bir nitelik kazandığı belirlenmiştir. Gelecek dönemde ürün ve bölge bazlı üretim planlamasının geliştirilmesi, desteklerin reel değerinin korunması, verim ve kalite artışına öncelik verilmesi, su kullanım etkinliğinin iyileştirilmesi, üretici-sanayi entegrasyonunun güçlendirilmesi ve özellikle soya ile ayçiçeğinde arz açığını azaltacak politikaların uygulanması, kendine yeterlilik düzeyinin artırılması ve dış ticaret açığının azaltılması açısından önem taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler: Yağlı tohumlu bitkiler, kendine yeterlilik, dış ticaret açığı, tarımsal destekler, üretim politikaları, Türkiye
Konu Alanı: Tarım Bilimleri -> Tarım (diğer) -> Tarım Ekonomisi
Arıoğlu, H. (2014). Yağ bitkileri yetiştirme ve ıslahı ders kitabı. Adana: Genel Yayın.
Bulut, E., & Bayraktar, Y. (2023). Do agricultural supports affect production? A panel ARDL analysis of Turkey. Journal of Agricultural Sciences, 29(1), 249-261. https://doi.org/10.15832/ankutbd.988246
Demirdöğen, A., Olhan, E., & Chavas, J.-P. (2016). Food vs. fiber: An analysis of agricultural support policy in Turkey. Food Policy, 61, 1-8. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2015.12.013
Doğan, H. G. (2018). Türkiye’de fark ödemesi desteklerinin seçilmiş bazı tarım ürünlerine etkileri. Türk Tarım-Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 6(10), 1455-1462. https://doi.org/10.24925/turjaf.v6i10.1455-1462.2080
Doğan, H. G., & Gürler, A. Z. (2015). Türkiye Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli kapsamında Yeşilırmak Tarım Havzasında yetiştirilen tarım ürünlerinin arz duyarlılığı. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 25(3), 231-243. https://doi.org/10.29133/yyutbd.236369
Erdal, G., & Erdal, H. (2008). Türkiye’de tarımsal desteklemeler kapsamında prim sistemi uygulamalarının etkileri. Journal of Agricultural Faculty of Gaziosmanpaşa University, 2008(1), 41-51.
FAO. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products: Production and trade. Erişim tarihi 3 Haziran 2026, https://www.fao.org/faostat/en/#data
İlkdoğan, U. (2012). Türkiye’de aspir üretimi için gerekli koşullar ve oluşturulacak politikalar (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Kadakoğlu, B., & Yılmaz, H. (2022). Türkiye’de uygulanan tarımsal destekleme politikalarının ayçiçeği üretimine etkisinin analizi. Tarım Ekonomisi Dergisi, 28(1), 89-98. https://doi.org/10.24181/tarekoder.1081272
Kadakoğlu, B., Karlı, B. (2019). Türkiye'de yağlı tohum üretim ve dış ticareti. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(96), 324-341. https://doi.org/10.29228/ASOS.36731
Kadakoğlu, C., Kadakoğlu, B., & Karlı, B. (2023). Yağlı tohumlarda türkiye’nin küresel rekabet gücünün analizi. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 9(EKS 1), 1-14. https://doi.org/10.61513/tead.1359769
Karlı, B., Gül, M., Kadakoğlu, B., Karadağ Gürsoy, A. (2018). Türkiye’de tarımsal desteklerin mısır tarımına etkileri. Akademia Sosyal Bilimler Dergisi, Özel Sayı(1), 307-317.
Koç, A. A. (2003). Dünya pamuk piyasalarında eğilimler ve ulusal tarım politikasında değişmelerin Türkiye pamuk pazarına etkisi. T. Özüdoğru ve Y. E. Ertürk (Ed.), Türkiye VI. Pamuk, Tekstil ve Konfeksiyon Sempozyumu bildirileri içinde (ss. 11–18). Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü.
OECD, & FAO. (2024). OECD-FAO agricultural outlook 2024-2033. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/4c5d2cfb-en
Önder, K., & Şahin, M. (2023). Destekleme priminin ayçiçeği arzı üzerindeki etkisi: ARDL modeli. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(1), 313-333. https://doi.org/10.21180/iibfdkastamonu.1222045
Özüdoğru, T., & Miran, B. (2015). Türkiye’de farklı destekleme politikalarının pamuk arzı üzerine etkileri. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 1(2), 9-19.
SBB, (2023). Strateji Bütçe Başkanlığı. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programlar. https://www.sbb.gov.tr/yillik-programlar/. Erişim Tarihi: 20.08.2023.
Semerci, A. (2013). The effects of agricultural subsidies on sunflower cultivation and farmers’ income: Evidence from Turkey. Pakistan Journal of Agricultural Sciences, 50(1), 139-145.
T.C. Resmî Gazete. (2001-2009). Bakanlar kurulu kararı uygulama tebliği ve alan bazlı destekleme ödemesi yapılmasına dair kararlar.
T.C. Resmî Gazete. (2010-2016). Tarımsal desteklemelere ilişkin bakanlar kurulu kararı.
T.C. Resmî Gazete. (2017-2024). Bitkisel üretime destekleme ödemesi yapılmasına dair tebliğ.
TÜİK. (2026a). Bitkisel ürün denge tabloları: Tahıllar ve diğer bitkisel ürünler denge tabloları. Erişim tarihi 3 Haziran 2026, https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=104&locale=tr
TÜİK. (2026b). Fiyat istatistikleri: Tarım ürünleri üretici fiyat endeksi. Erişim tarihi 3 Haziran 2026, https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=159&locale=tr
Kadakoğlu, B. (2026). Türkiye’de Yağlı Tohumlu Bitkilerde Kendine Yeterlilik Sorunu: Dış Ticaret Açığı, Üretim Politikaları ve Gelecek Arayışları. In GÜLÇUBUK, B. (Ed.), Tarım-Gıda ve Kırsal Yaşamın Yarını (pp. -). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253824266
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |