Sosyal Etkilerin Coğrafyası: Kalkınma Müdahalelerinde Mekân, Ölçek ve Erişim
Özet
Kalkınma projeleri, altyapı yatırımları ve planlı mekânsal müdahaleler yalnızca fiziksel çevreyi değiştirmez; insanların geçim kaynaklarını, gündelik hareketliliklerini, kaynak ve hizmetlere erişimlerini, toplumsal ilişkilerini ve yaşadıkları yerlerle kurdukları bağları da yeniden şekillendirebilir. Sosyal Etki Değerlendirmesi (SED), bu değişimleri belirlemeye, öngörmeye, izlemeye ve yönetmeye yönelik yerleşik bir araştırma ve uygulama alanıdır. Bununla birlikte sosyal etkilerin yalnızca proje sahasında yaşayan nüfusun demografik ve sosyoekonomik özellikleri üzerinden incelenmesi, etkinin hangi mekânsal ilişkiler aracılığıyla ortaya çıktığını ve farklı toplumsal gruplar arasında neden farklılaştığını açıklamakta sınırlı kalabilir. Bu bölüm, SED literatürünü beşeri coğrafyanın mekân, ölçek ve erişim tartışmalarıyla birlikte okuyarak sosyal etkilerin coğrafi niteliğini görünür kılmayı amaçlamaktadır. İlişkisel mekân yaklaşımı, ölçeğin toplumsal üretimi ve erişimin mülkiyetten daha geniş bir yararlanma kapasitesi olarak kavramsallaştırılması; geçim kaynakları, hareketlilik, yer bağlılığı, çevresel adalet ve ekonomik yerinden edilme tartışmalarıyla ilişkilendirilmektedir. Bölümün temel önerisi, mekân, ölçek, erişim, geçim, hareketlilik, farklılaşmış etkilenme ve zaman boyutlarının birlikte değerlendirilmesinin, SED çalışmalarında görünürlüğü düşük sosyal etkilerin belirlenmesini ve etki mekanizmalarının daha açık kurulmasını sağlayabileceğidir.
Anahtar Kelimeler: Sosyal Etki Değerlendirmesi, beşeri coğrafya, mekân, ölçek, erişim, geçim kaynakları, hareketlilik, yerinden edilme
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Coğrafya, Planlama ve Kalkınma -> Coğrafya
Akgül, U. (2013). Eylem antropolojisinin bileşenleri olarak ÇED ve SED. Antropoloji, 25, 47-64. https://doi.org/10.1501/antro_0000000029
Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216-224. https://doi.org/10.1080/01944366908977225
Ataöv, A., & Osmay, S. (2007). Türkiye’de kentsel dönüşüme yöntemsel bir yaklaşım. METU Journal of the Faculty of Architecture, 24(2), 57-82.
Aucamp, I., & Vanclay, F. (2026). Social impact assessment: The state of the art in 2026. Impact Assessment and Project Appraisal. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/14615517.2026.2639326
Bahçalı, S., Bay, A., & Özözen Kahraman, S. (2017). HES’lerin nüfus ve yerleşme hareketlerine etkileri: Yusufeli Barajı örneği. Ege Coğrafya Dergisi, 26(2), 107-125.
Bebbington, A. (1999). Capitals and capabilities: A framework for analyzing peasant viability, rural livelihoods and poverty. World Development, 27(12), 2021-2044. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(99)00104-7
Beyaz Özbey, İ. (2025). Baraj nedeniyle Yusufeli’nin mekânsal dönüşümünün psikolojik ve sosyolojik etkileri. NOSYON: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 16, 130-147.
Brown, G., & Kyttä, M. (2014). Key issues and research priorities for public participation GIS (PPGIS): A synthesis based on empirical research. Applied Geography, 46, 122-136. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2013.11.004
Canter, L., & Ross, B. (2010). State of practice of cumulative effects assessment and management: The good, the bad and the ugly. Impact Assessment and Project Appraisal, 28(4), 261-268. https://doi.org/10.3152/146155110X12838715793200
Cernea, M. M. (1997). The risks and reconstruction model for resettling displaced populations. World Development, 25(10), 1569-1587. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(97)00054-5
Cox, K. R. (1998). Spaces of dependence, spaces of engagement and the politics of scale, or: Looking for local politics. Political Geography, 17(1), 1-23. https://doi.org/10.1016/S0962-6298(97)00048-6
Cresswell, T. (2006). On the move: Mobility in the modern Western world. Routledge.
Cresswell, T. (2010). Towards a politics of mobility. Environment and Planning D: Society and Space, 28(1), 17-31. https://doi.org/10.1068/d11407
Çağlar, A. (2002). Barajların sosyal etkileri: Ceyhan-Aslantaş Barajı örneği. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 5(2), 47-103.
Çağlar, A. (2003). Barajlar: Yeniden yerleşim ve sosyal etkiler. Sosyoloji Derneği Yayınları.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2022). Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği (29 Temmuz 2022 tarihli ve 31907 sayılı Resmî Gazete).
Demirel, T., & Serdaroğlu Sağ, N. (2019). Kentsel dönüşümde sosyal etki değerlendirmesi: Sümer Mahallesi Kentsel Dönüşüm Projesi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 21(2), 350-368. https://doi.org/10.24011/barofd.569896
Devine-Wright, P. (2009). Rethinking NIMBYism: The role of place attachment and place identity in explaining place-protective action. Journal of Community & Applied Social Psychology, 19(6), 426-441. https://doi.org/10.1002/casp.1004
Esteves, A. M. (2021). A people-centred approach to assessing livelihoods impacts. Impact Assessment and Project Appraisal, 39(6), 478-495. https://doi.org/10.1080/14615517.2021.1930833
Esteves, A. M., Factor, G., Vanclay, F., Götzmann, N., & Moreira, S. (2017). Adapting social impact assessment to address a project’s human rights impacts and risks. Environmental Impact Assessment Review, 67, 73-87. https://doi.org/10.1016/j.eiar.2017.07.001
Esteves, A. M., Franks, D., & Vanclay, F. (2012). Social impact assessment: The state of the art. Impact Assessment and Project Appraisal, 30(1), 34-42. https://doi.org/10.1080/14615517.2012.660356
Franks, D. M., & Vanclay, F. (2013). Social Impact Management Plans: Innovation in corporate and public policy. Environmental Impact Assessment Review, 43, 40-48. https://doi.org/10.1016/j.eiar.2013.05.004
Glucker, A. N., Driessen, P. P. J., Kolhoff, A. J., & Runhaar, H. A. C. (2013). Public participation in environmental impact assessment: Why, who and how? Environmental Impact Assessment Review, 43, 104-111. https://doi.org/10.1016/j.eiar.2013.06.003
International Finance Corporation. (2012). Performans Standardı 5: Arazi alımları ve zorunlu yeniden yerleştirme. IFC.
International Finance Corporation. (2013). Good practice handbook on cumulative impact assessment and management: Guidance for the private sector in emerging markets. IFC.
İlik, İ., Bulut, İ., & Ayik, U. (2022). Kentsel dönüşüm projeleri ve sonrası: Antalya Kepez-Santral mahalleleri örneğinde yerinden edilme süreçlerinin analizi. Türk Coğrafya Dergisi, 80, 53-70. https://doi.org/10.17211/tcd.1081972
Karaman, Z. T. (1996). Sosyo-ekonomik çevre ve çevresel etki değerlendirmesi. Türk İdare Dergisi, 410, 59-82.
Lewicka, M. (2011). Place attachment: How far have we come in the last 40 years? Journal of Environmental Psychology, 31(3), 207-230. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2010.10.001
Marston, S. A. (2000). The social construction of scale. Progress in Human Geography, 24(2), 219-242. https://doi.org/10.1191/030913200674086272
Massey, D. (1994). Space, place and gender. University of Minnesota Press.
Massey, D. (2005). For space. SAGE.
Meydan Yıldız, S. G., & Şengün, H. (2019). Çoruh Vadisi’ndeki baraj projelerinin yol açtığı yeniden yerleşim (iskan) ve kamulaştırma sorunu üzerine bir değerlendirme. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(1), 48-60. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.465069
O’Faircheallaigh, C. (2010). Public participation and environmental impact assessment: Purposes, implications, and lessons for public policy making. Environmental Impact Assessment Review, 30(1), 19-27. https://doi.org/10.1016/j.eiar.2009.05.001
Ökde, F., & Yaylı, H. (2020). Kentsel dönüşüm uygulamalarının sosyal unsurlara etkisi üzerine bir araştırma. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 49, 339-368.
Örçen Güler, İ., & Turan, A. M. (2020). Kentsel çevresel adalet ve kent planlaması ilişkisi. Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5, 7-20.
Özdemirkol, M. (2023). Hasankeyf/Ilısu Barajı’nda yeniden yerleştirme sürecinin Dünya Bankası tavsiye kararları açısından değerlendirilmesi. Kent Akademisi, 16(4), 2734-2760. https://doi.org/10.35674/kent.1332549
Reed, M. S. (2008). Stakeholder participation for environmental management: A literature review. Biological Conservation, 141(10), 2417-2431. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2008.07.014
Ribot, J. C., & Peluso, N. L. (2003). A theory of access. Rural Sociology, 68(2), 153-181. https://doi.org/10.1111/j.1549-0831.2003.tb00133.x
Scannell, L., & Gifford, R. (2010). Defining place attachment: A tripartite organizing framework. Journal of Environmental Psychology, 30(1), 1-10. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2009.09.006
Schlosberg, D. (2007). Defining environmental justice: Theories, movements, and nature. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199286294.001.0001
Scoones, I. (1998). Sustainable rural livelihoods: A framework for analysis. IDS Working Paper 72. Institute of Development Studies.
Scoones, I. (2009). Livelihoods perspectives and rural development. The Journal of Peasant Studies, 36(1), 171-196. https://doi.org/10.1080/03066150902820503
Sheller, M., & Urry, J. (2006). The new mobilities paradigm. Environment and Planning A, 38(2), 207-226. https://doi.org/10.1068/a37268
Sikor, T., & Lund, C. (2009). Access and property: A question of power and authority. Development and Change, 40(1), 1-22. https://doi.org/10.1111/j.1467-7660.2009.01503.x
Smyth, E., & Vanclay, F. (2017). The Social Framework for Projects: A conceptual but practical model to assist in assessing, planning and managing the social impacts of projects. Impact Assessment and Project Appraisal, 35(1), 65-80. https://doi.org/10.1080/14615517.2016.1271539
Soja, E. W. (2010). Seeking spatial justice. University of Minnesota Press.
Tığlı, E., & Tuncer, M. (2023). Kentsel dönüşümde toplumsal mekânsal adaletin boyutlarının değerlendirilmesi: Ankara İmrahor Vadisi, Güneypark Kentsel Dönüşüm Projesi örneği. Kent Akademisi, 16(4), 2175-2195. https://doi.org/10.35674/kent.1316944
Türk, E., & Erkan, G. H. (2018). Gömleğin her düğmesini yanlış iliklemek: Artvin-Yusufeli zorunlu yeniden yerleştirme sürecinin eleştirel incelemesi. Planlama, 28(2), 218-235. https://doi.org/10.14744/planlama.2018.36854
Uzun, A., & Alevkayalı, A. (2025). Yerel halkın gözünden Bigadiç’teki (Balıkesir) bor madeni işletmeciliğinin neden olduğu sorunlar. International Journal of Geography and Geography Education, 54, 243-262. https://doi.org/10.32003/igge.1570868
Vanclay, F. (2002). Conceptualising social impacts. Environmental Impact Assessment Review, 22(3), 183-211. https://doi.org/10.1016/S0195-9255(01)00105-6
Vanclay, F. (2003). International principles for social impact assessment. Impact Assessment and Project Appraisal, 21(1), 5-12. https://doi.org/10.3152/147154603781766491
Vanclay, F. (2017). Project-induced displacement and resettlement: From impoverishment risks to an opportunity for development? Impact Assessment and Project Appraisal, 35(1), 3-21. https://doi.org/10.1080/14615517.2017.1278671
Vanclay, F., & Esteves, A. M. (Eds.). (2024). Handbook of social impact assessment and management. Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781802208870
Vanclay, F., Esteves, A. M., Aucamp, I., & Franks, D. M. (2015). Social impact assessment: Guidance for assessing and managing the social impacts of projects. International Association for Impact Assessment.
van der Ploeg, L., & Vanclay, F. (2017). A human rights based approach to project induced displacement and resettlement. Impact Assessment and Project Appraisal, 35(1), 34-52. https://doi.org/10.1080/14615517.2016.1271538
Velioğlu, N. (2025). SIA criteria compliance of Third Bosphorus Bridge (Yavuz Sultan Selim) social impact assistment. Kent Akademisi, 18(1), 318-337. https://doi.org/10.35674/kent.1485368
World Bank. (2017). Environmental and social framework: Environmental and Social Standard 5 - Land acquisition, restrictions on land use and involuntary resettlement. World Bank.
Yaş, H. (2018). Türkiye’de çevresel etki değerlendirmesi ve stratejik çevresel değerlendirme uygulaması üzerine genel bir değerlendirme. Kent Akademisi, 11(1), 29-43.
Doğmuş, Ö. C. (2026). Sosyal Etkilerin Coğrafyası: Kalkınma Müdahalelerinde Mekân, Ölçek ve Erişim. In SARI, C. (Ed.), Beşeri ve İktisadi Coğrafya Çalışmaları (pp. 23-48). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253825393
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |