SICAKLIK STRESİNE MEYDAN OKUYAN ZEBU SIĞIRLARININ KÖKENİ VE YAYILMA ALANI (The Origin and Geographic Distribution of Heat-Stress-Resistant Zebu Cattle)
Özet
Sığırların evcilleştirilmesi ve yeryüzüne yayılarak yetiştiriciliğin yaygınlaşması, insanlık tarihinin en önemli olaylarından birisi olup, sosyo-ekonomik gelişiminde kritik bir rol oynamıştır. Bos taurus ve Bos indicus farklı coğrafyalarda evcilleştirilmiş olmalarına rağmen genetik olarak yakın akrabadır ve melezlendiklerinde fertil ve melez azmanı döller verirler. Günümüzde geniş ölçüde kombinasyon melezlemesi yöntemi ile melezlenerek tropikal bölgelere uyum sağlayan et ve süt verim yönlü farklı sentetik ırklar elde edilmiştir. Bos taurus ırklarının yüksek süt ve et verimi potansiyeline sahip olması özelliği ile zebunun tropikal iklime adaptasyon özelliği, kene, kan parazitleri ve hastalıklara dayanıklılık özelliklerini bir araya getirmek yani kombine etmek amaçlanır. Et üretimi ve kalitesini artırmak ve melez azmanlığı elde etmek amacıyla zebu ırkları, etçi boğalarla çiftleştirilmekte ve kullanma melezlemesi metodu tropikal ve subtropikal bölgelerde başarılı şekilde uygulanmaktadır. Zebu sığırlarının sıcak iklimlere adaptasyon yeteneği ile taurin sığırlarının yüksek üretim verimliliği; dünya hayvancılığında küresel ısınmanın olumsuz etkilerine maruz kalmadan, sürdürülebilir bir üretim gerçekleştirebilmek açısından büyük önem taşımaktadır.
Bos indicus (zebu) ve Bos taurus sığırları morfolojik olarak hörgüç yapısı ve sarkık gerdan yapısı (dewlap, pale) ile birbirinden ayrılmaktadır. Bos indicus (zebu) ve Bos taurus sığırları aynı kromozom sayısına sahip olsalar da genetik yapı, karyotipik kromozomal özellikleri ve özellikle Y kromozomu farklılıkları bakımından birbirlerinden ayrılmaktadır. Zebu sığırları, tropikal iklim koşullarına uyum sağlayacak şekilde gelişmiş olup, yüksek sıcaklık, nem, parazitler ve hastalıklara karşı daha dayanıklıdır. Bu özellikleri sayesinde düşük metabolizma hızı ve gelişmiş termoregülasyon mekanizmaları ile sıcaklık stresine Bos taurus’a göre daha iyi adapte olurlar. Küresel ısınma nedeniyle çevre sıcaklıklarının artması, yağış miktarlarının azalması ve buna bağlı olarak yem bitkisi üretiminin yetersiz kalması, Dünya’da ve Türkiye’de hayvansal üretimi olumsuz etkileyecektir. Bu durum karşısında, ilerleyen yıllarda sıcaklık stresine daha dayanıklı, zorlu çevre koşullarına uyum sağlayabilen hayvan ırklarına olan ilginin artması beklenmektedir. Özellikle Zebu (Bos indicus) gibi ısı toleransı yüksek ırklar, sürdürülebilir hayvancılık açısından birçok ülke için gelecekte daha önemli hale gelecektir.
Anahtar Kelimeler: bos indicus, zebu, sığır, sıcak stresi
Konu Alanı: Veterinerlik -> Veterinerlik (diğer) -> veterinerlik
Achilli, A., Bonfiglio, S., Olivieri, A., Malusà, A., Pal,a M., Kashani, B.H., Perego, U.A, Ajmone-Marsan P, Liotta L, Semino O, Bandelt HJ, Ferretti, L., & Torroni, A. (2009). The multifaceted origin of taurine cattle reflected by the mitochondrial genome. PLoS ONE 4(6): e5753. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0005753
Akcapınar, H., & Özbeyaz, C. (1999). Hayvan Yetiştiriciliği Temel Bilgileri. Kariyer Matbaacılık
Akis, I. & Oztabak, K. (2013). Bos indicus associated alleles in Anatolian cattle breeds support zebu introgression into Near east. Journal of Biological Research, 19, 131.
Al-Fayad, & M. A. J. (2025) Reference study on local ıraqi cattle breeds. European Journal of Agricultural and Rural Education, 6(01), 19-31
Alpan, O. (1994). Sığır Yetiştiriciliği ve Besiciliği. 4. Basım, Şahin Matbaası, Ankara.
Andreyevich, S. A. (2019). The spread of zebu cattle from South Asia to the East Mediterranean region as a marker of Indo-European population dispersal. Bulletin Social-Economic and Humanitarian Research, 2 (4), 3-27.
Arpacık, R. (1997). Entansif Sığır Besiciliği. Şahin Matbaası, 2. Basım, Ankara.
Bradley, D. G., & Magee, D. A. (2006). Genetics and the origins of domestic cattle. Documenting Domestication: new Genetic and Archaeological paradigms, 22, 317-328.
Bakai, A. V. (1976). The chromosomes of the zebu. Sbornik Nauchnykh Trudov. Moskovskaya Veterinarnaya Akademiya, 88, 64-65
Bakulin, I. I. (1954).The Azerbaijan Zebu. Priroda. 43 (5): 108-110
Cai, X., Chen, H., Lei, C., Wang, S., Xue, K., & Zhang, B. (2007). mtDNA diversity and genetic lineages of eighteen cattle breeds from Bos taurus and Bos indicus in China. Genetica, 131(2), 175-183.
Canaza-Cayo, A. W., Lopes, P. S., da Silva, M. V. G. B., de Almeida Torres, R., Martins, M. F., Arbex, W. A., & Cobuci, J. A. (2015). Genetic parameters for milk yield and lactation persistency using random regression models in Girolando cattle. Asian-Australasian Journal of Animal Sciences, 28(10), 1407
Cauveri, D., & Sivaselvam, S. N. (2015). Karyotyping to identify indigenous male parent-age in crossbred calves. Int. J. Adv. Res, 12, 853-855.
Chen, N., Cai, Y., Chen, Q., Li, R., Wang, K., Huang, Y., Hu, S., Huang, S., Zhang, H., Zheng, Z., Song, W., Ma, Z., Ma, Y., Dang, R., Zhang, Z., Xu, L., Jia, Y., Liu, S., Yue, X., Deng, W., Zhang, X., Sun, Z., Lan, X., Han, J., Chen, H., Bradley, D. G., Jiang, Y., & Lei, C. (2018). Whole-genome resequencing reveals world-wide ancestry and adaptive introgression events of domesticated cattle in East Asia. Nature Communications, 9(1), 2337.
Cundiff, L. V., Thallman, R. M., & Kuehn, L. A. (2012). Impact of Bos indicus genetics on the global beef industry. The American Brahman Review, 3(4), 49-52.
Çilek S. (2002) Ulaş Tarım İşletmesi'nde yetiştirilen esmer ırkı sığırların süt veriminin ergin çağ ve 305 güne göre düzeltme katsayıları ile tekrarlama ve kalıtım derecelerinin hesaplanması, Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Konya.
Çilek, S., & Tekin, M. E. (2005). Environmental factors affecting milk yield and fertility traits of Simmental cows raised at the Kazova State Farm and phenotypic correlations between these traits. Turkish Journal of Veterinary & Animal Sciences, 29(4), 987-993.
Edwards C.J., baird J.F., & MacHugh, D.E. (2007). Taurine and ze bu admixture in Near Eastern cattle: a comparison of mi tochondrial, autosomal and Y-chromosomal data. Animal Genetics, 38: 520-524.
Edwards, C. J., Ginja, C., Kantanen, J., Pérez-Pardal, L., Tresset, A., Stock, F., E. C. C., Gama LT, M., Penedo CT , Bradley D G., Lenstra J. A, & Nijman, I. J. (2011). Dual origins of dairy cattle farming–evidence from a comprehensive survey of European Y-chromosomal variation. PLoS One, 6(1), e15922.
Estegamat, O., & Abbasov, S. (2011). Comparison of skin characterizes between pure breed and crossbred azeri zebu (Bos primigenius indicus or Bos indicus). International Journal of Animal and Veterinary Advances, 3(1), 23-25
Faria, F. J. C., Filho, A. E. V., Madalena, F. E., & Josahkian, L. A. (2009). Pedigree analysis in the Brazilian Zebu breeds. Journal of Animal Breeding and Genetics, 126(2), 148-153.
Götherström, A., Anderung, C., Hellborg, L., Elburg, R., Smith, C., Bradley, D.G., & Ellegren H. (2005). Cattle domestication in the near East was followed by hybridization with aurochs bulls in Europe. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 272(1579), 2345–2351.
Gupta, J., Gupta, I. D., & Chaudhari, M. V. (2014). Dairy animals. N. K. Van Alfen (Ed.), Encyclopedia of agriculture and food systems içinde (ss. 419-434). Academic Press. doi.org
Halnan, C. R. E., & Watson, J. I. (1982). Y chromosome variants in cattle Bos taurus and Bos indicus. Annales de Génétique et de Sélection Animale. 14(1), 1-16 pp.
Hansen, P. J. (2004). Physiological and cellular adaptations of zebu cattle to thermal stress. Animal Reproduction Science, 82, 349-360.
Hiendleder, S., Lewalski, H., & Janke, A. (2008). Complete mitochondrial genomes of Bos taurus and Bos indicus provide new insights into intra-species variation, taxonomy and domestication. Cytogenetic and Genome Research, 120(1-2), 150-156.
Karaman, K. (2024). Holstein ırkı ineklerde sıcaklık stresinin HSPA1A geni ile ilişkili bazı mirna'lara ve süt verimine etkisi, Kırıkkale Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Zootekni, Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı Doktora Tezi, Kırıkkale.
Karimi, K., Strucken, E. M., Moghaddar, N., Ferdosi, M. H., Esmailizadeh, A., & Gondro, C. (2016). Local and global patterns of admixture and population structure in Iranian native cattle. BMC genetics, 17(1), 108.
Khan, M. S., Rehman, Z. U. R., Khan, M. A., & Sohail Ahmad, S. A. (2008). Genetic resources and diversity in Pakistani cattle. Pakistan Vet. J., 28(2): 95-102.
Iqbal, N., Liu, X., Yang, T., Huang, Z., Hanif, Q., Asif, M., Khan, Q. M., & Manso S. (2019). Genomic variants identified from whole-genome resequencing of indicine cattle breeds from Pakistan. PLoS ONE 14(4):1-21.
Loftus, R. T., MacHugh, D. E., Bradley, D. G., Sharp, P. M., & Cunningham, P. (1994). Evidence for two independent domestications of cattle. Proceedings of the National Academy of Sciences, 91(7), 2757-2761.
Loftus, R. T., Ertugrul, O., Harba, A. H., El‐Barody, M. A. A., MacHugh, D. E., Park, S. D. E., & Bradley, D. G. (1999). A microsatellite survey of cattle from a centre of origin: the Near East. Molecular Ecology, 8(12), 2015-2022.
Magdub, H.D Johnson, & R.L Belyea (1982). Effect of environmental heat and dietary fiber on thyroid physiology of lactating cows. J. Dairy Sci., 65, pp. 2323-2331
Mavunga, T.K., Sölkner, J., Mészáros, G., Pichler, R., Ramasamy, S., Manomohan, V., Kumar, S.R., Abbas, K., Hussain, T, Babar M.E., Lokugalappatti L. G. S., Thandar E, Phem M, Tum, S., Bhuiyan M.M.U., Purevdorj M, Barbato M , & Periasamy K. (2025). Genomic diversity and selection signatures in Asian Zebu Cattle: insights into adaptation and genetic erosion. Scientific Reports,15, 33346 https://doi.org/10.1038/s41598-025-14744-z
Manomohan, V. (2021). Legacy of draught cattle breeds of South India: Insights into population structure, genetic admixture and maternal origin. PLoS ONE 16(5): 11-27.
Moussa, M. M. A., Issa, M., Traoré, A., Grema, M., Hamani, M., Fernández, I., Soudré A, Álvarez , Sanou M, Tamboura HH, Alhassane Y, & Goyache, F. (2017). Morphological assessment of the Zebu Bororo (Wodaabé) cattle of Niger in the West African zebu framework. Archives Animal Breeding, 60(4), 363-371.
Meadows J.R.S., Hanotte O., Drögemüller C., Calvo J., Godfrey R., Coltman D., Maddox J.F., Marzanov N., Kantanen J. & Kijas J.W. (2006) Globally dispersed Y chromosomal haplotypes in wild and domestic sheep. Animal Genetics 37, 444–53.
Pérez-Pardal, L., Royo, L.J., Beja-Pereir,a A., Curik, I., Traoré, A., Fernández, I., Sölkner, J., Alonso, J., Alvarez, I., Bozzi, R., Chen, S., Ponce de León, F. A., & Goyache, F. (2010). Y-specific microsatellites reveal an African subfamily in taurine (Bos taurus) cattle. Animal Genetics, 41: 232–241
Rege, J. E., Tawah, C. L., Kugonza, D. R., Chagunda, M. G., Houaga, I., Opoola, O., Ibeagha-& Awemu, E. M. (2025). The History, Geography, and Characteristics of African Zebu, Zebu–Taurine Derivatives, and Well-Established Exotic Cattle Breeds. In African Livestock Genetic Resources and Sustainable Breeding Strategies: Unlocking a Treasure Trove and Guide for Improved Productivity (pp. 117-183). Cham: Springer Nature Switzerland.
Sanders, J. O. (1980). History and development of Zebu cattle in the United States. Journal of Animal Science, 50(6), 1188-1200.
Santana Jr, M. L., Pereira, R. J., Bignardi, A. B., Ayres, D. R., Menezes, G. D. O., Silva, L. O. C., Leroy, G., Machado, C.H.C., Josahkian, L.A., & Albuquerque, L. G. (2016). Structure and genetic diversity of Brazilian Zebu cattle breeds assessed by pedigree analysis. Livestock Science, 187, 6-15.
Tarım, M., & Çilek, S. (2025a). Süt Rekortmeni Holstein (Holştayn) Irkının Kökeni ve Morfolojik Özellikleri. Sağlık Bilimlerinde Çağdaş Araştırmalar. All Sciences Academy 89-107
Tarım, M., Çilek, S. (2025b). Entansif Süt Sığırcılığının Vazgeçilmez Irkı: Holstein (Holştayn). Sağlık Bilimlerinde Çağdaş Araştırmalar. All Sciences Academy 108-132.
Tabesh, M., & Pribicevic, S. (1969). Cattle husbandry in Sistan and Balutchestan: Sistani and Dashtyari breeds. Revue Fac. Vet. Univ., 25(3): 143-31
Utsunomiya, Y. T., Milanesi, M., Fortes, M. R. S., Porto‐Neto, L. R., Utsunomiya, A. T. H., Silva, M. V. G. B., J. F. Garcia, & Ajmone‐Marsan, P. (2019). Genomic clues of the evolutionary history of Bos indicus cattle. Animal Genetics, 50(6), 557-568.
Vemula, H., Periya, K., Doraiswamy, C., & Alagappan, M. G. (2020). Karyomorphological Studies of Kangayam, Pulikulam, Crossbred Jersey and Crossbred Holstein Friesian Bulls. Journal of Animal Research, 10(2), 231-236.
Verdiev, Z., & Veli-Zade, D. (1960). Physico-chemical properties of milk of Azerbaijan zebu cattle. Molochnaya Promyshlennost, 21( 4): 26-27
Verdiev, Z., & Efendiev, Y. (1981). The Cuban zebu in the mountainous area of Azerbaijan. Zhivotnovodstvo, 8, 50-52
Verdiev, Z. K., Dmitriev, N. G., & Ernst, L. K. (1989). Zebus and zeboids. FAO Animal Production and Health Paper (FAO). no. 65.
Yousef, Mohamed K. (1982). Animal Production in the Tropics. Praeger publishers, New York, 3-25 pp.
Yue, X., Li, R., Liu, L., Zhang, Y., Huang, J., Chang, Z., Dang, R., Lan, X., Chen, H., & Lei, C. (2014). When and how did Bos indicus introgress into Mongolian cattle?. Gene, 537(2), 214-219.
ÇİLEK, S. (2026). SICAKLIK STRESİNE MEYDAN OKUYAN ZEBU SIĞIRLARININ KÖKENİ VE YAYILMA ALANI (The Origin and Geographic Distribution of Heat-Stress-Resistant Zebu Cattle). In ÇİLEK, S. (Ed.), Hayvan Yetiştiriciliği ve Güncel yaklaşımlar | Zootekni, Genetik, Refah ve Biyoistatistik (pp. 2-14). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253823498
| Kitap: |
| DOI: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |