ORFF-SCHULWERK'TE KATILIMCI PERFORMANS, KOMÜNİTAS VE EŞİTLİĞİN SINIRLARI: REFLEKSİF PEDAGOJİ İÇİN KURAMSAL BİR ÇÖZÜMLEME

Bir Orff-Schulwerk atölyesine ilk kez giren kişinin dikkatini çeken şey, çoğu zaman mekânda bulunmayan ögelerdir. Ortamda sıra bulunmamakta, öğretmenin arkasında duracağı bir tahta ile çocukların yöneleceği bir merkez yer almamaktadır. Nota sehpası, partisyon ve yerleşik bir orkestra düzeni de görülmemektedir. Bunların yerine bir çember kurulmuştur. Kimi oturan kimi ayakta duran katılımcılar, öğretmen de aralarında olmak üzere, birbirlerini görebilecek biçimde yerleşmektedir. Çalışma, çemberin herhangi bir noktasında beliren bir sesle başlamaktadır. Söz konusu ses bir el çırpması, söylenen bir ad, bir tekerleme hecesi ya da bir ksilofondan çıkan iki nota olabilmektedir. Ses ardından çember boyunca dolaşmakta, katılımcılardan biri onu devralmakta, üzerinde küçük bir değişiklik yapmakta ve yanındakine aktarmaktadır. Çalışmanın başlangıcı ve bitişi sözel şekilde bildirilmemekte, ses kendiliğinden seyrelerek sona ermektedir. Bir süre sonra odada, hiçbir katılımcının tek başına yazmadığı ve tek başına sahiplenemeyeceği bir müzik oluşmaktadır. Ortaya çıkan müziğin bir bestecisi değil, bir topluluğu bulunmaktadır.

Bu sahne, müzik eğitimi yazınında çoğunlukla hangi çalgıların kullanıldığı, ostinatonun nasıl oluşturulduğu, doğaçlamanın hangi aşamalarla derinleştirildiği ve öğretmenin süreci nasıl yönlendirdiği gibi sorular etrafında kurulan bir yöntem anlatısına yerleştirilmektedir. Bu çalışma ise aynı sahneye başka bir soruyla ve perspektifle yaklaşmakta; çemberin nasıl kurulduğuna değil kurulduktan sonra hangi toplumsal ilişkiyi ürettiğine, hangi davranışı ödüllendirdiğine, kimi içine alıp kimi dışarıda bıraktığına dair kuramsal bir soruşturma yürütmektedir. Amaç, Orff-Schulwerk uygulamasını kurduğu toplumsal ilişkiler açısından ele almaktır.

Bir pedagojiyi sosyolojik olarak okumak ne demektir? En yalın tanımıyla, o pedagojinin hangi ilişkileri ürettiğini ve bu ilişkiler içinde kime hangi yeri ayırdığını incelemek demektir. Her öğretim biçimi, bilinçli bir tercihin ürünü olsun ya da olmasın, bir toplumsal düzen kurmaktadır. Kimin konuşacağı, kimin dinleyeceği, neyin bilgi sayılacağı, hangi davranışın ödüllendirileceği bu düzen içinde belirlenmektedir. Söz konusu kurallar çoğunlukla teknik bir kılıkta görünmektedir. Sıraların yerleşimi, bir değerlendirme ölçütü ya da bir malzeme seçimi biçiminde karşımıza çıkan bu kurallar, tam da teknik göründükleri için tartışma dışı kalmaktadır. Sosyolojik okumanın yaptığı şey, bu teknik görünümü kaldırıp altındaki toplumsal kararı görünür kılmaktır. Bu çalışmada Orff-Schulwerk'e yöneltilen sorular da bu kapsamdadır. Yöntem hangi çocuğa kolay gelmekte, hangisine zor? Neyi ölçtüğünü söylemekte midir, yoksa ölçütlerini örtük mü bırakmaktadır? Hangi malzemeyi meşru saymakta, hangisini konu dışında tutmaktadır? Bu tür bir sorgulama yöntemi kötülemek değil, onun ne yaptığını daha eksiksiz tarif etmek anlamına gelmektedir. Orff-Schulwerk'in en güçlü yanlarının bir kısmı da ancak sosyolojik bir dille adlandırılabilmektedir.

Sanat temelli drama çalışmalarının klasik hedeflerinden biri, katılımcının eşitsizliğe ve ötekinin durumuna dair toplumsal bir farkındalık geliştirmesidir. Bu çalışmanın araştırma problemi ise farkındalığın diğer yönüyle, yani pedagojinin kendi toplumsal koşullarını görebilmesiyle ilgilidir. Böyle bir okuma Türkçe yazında henüz yapılmamıştır. Özbay ve Can (2020), 1998 ile 2019 ortası arasında Türkiye'de Orff-Schulwerk üzerine üretilmiş 124 yayın saymıştır. Ancak bu birikim ağırlıklı olarak yöntemin tanıtımı, uygulama etkililiğinin ölçülmesi ve öğretmen görüşlerinin derlenmesi çevresinde toplanmakta, yaklaşımı kurduğu toplumsal ilişkiler açısından inceleyen bir çalışma bulunmamaktadır. Söz konusu boşluk, bu çalışmanın yöntemsel tercihini de belirlemiştir. Kuramsal bir çözümleme niteliği taşıyan bu çalışmada Orff-Schulwerk; müzik sosyolojisi, ritüel kuramı, ezilenlerin pedagojisi ve toplumsal sınıf çözümlemesi alanlarında geliştirilmiş kavramlarla değerlendirilmiştir.

Çalışma altı bölümden oluşmaktadır. İlk üç bölümde Orff-Schulwerk'in nasıl bir topluluk ürettiği kuramsal olarak çözümlenmekte; dördüncü bölümde bu katılım biçiminin tek başına toplumsal farkındalık üretmediği, farkındalığın ancak içeriğin ve temanın bilinçli tasarımıyla ortaya çıktığı ileri sürülmekte; beşinci bölümde ise söz konusu topluluğa kimlerin dâhil olabildiği sorusu ele alınmaktadır. Altıncı bölümde tartışmadan türeyen ilkeler derlenmektedir. Bu noktada özgünlük iddiasının sınırlarının açıkça belirtilmesi gerekmektedir. Orff-Schulwerk'in antropolojik bir çerçevede okunması daha önce denenmiştir (Sangiorgio, 2010). Eleştirel pedagoji ile Orff-Schulwerk arasındaki bağlantı da kurulmuş; Cicco (2020), Freire'nin praksis ve sorun-koyan eğitim kavramlarını Schulwerk'e taşıyarak bu hattı açmıştır. Bu çalışmanın katkısı, Basil Bernstein ve Pierre Bourdieu'nün toplumsal sınıf ve eşitsizlik sosyolojisini Orff-Schulwerk'e uygulamasıdır.