KARABÜK İLİ ESKİPAZAR İLÇESİNDE AYÇİÇEĞİ TARIMSAL UYGUNLUĞUNUN ÇOK KRİTERLİ MEKÂNSAL DEĞERLENDİRMESİ
Özet
Ayçiçeği (Helianthus annuus L.), Türkiye’de önemli bir yağlı tohum bitkisi olmasına rağmen üretimi geleneksel olarak başlıca tarımsal üretim bölgelerinde yoğunlaşmakta ve alternatif üretim alanlarının uygunluğu yeterince değerlendirilmemektedir. Bu çalışmada Karabük ili Eskipazar ilçesinde ayçiçeği tarımsal uygunluğunu değerlendirmek amacıyla Google Earth Engine (GEE) tabanlı bir Mekânsal Çok Kriterli Değerlendirme (S-MCE) çerçevesi geliştirilmiştir. Yükseklik, eğim, büyüme dönemi sıcaklığı, yağış, toprak pH’si, toprak tekstürü ve toprak organik karbonu olmak üzere yedi biyofiziksel kriter standartlaştırılmış ve Analitik Hiyerarşi Süreci ile belirlenen ağırlıklara dayalı Ağırlıklı Doğrusal Birleştirme yöntemi kullanılarak bütünleştirilmiştir. Elde edilen biyofiziksel uygunluk yüzeyi, genel çevresel uygunluk ile tarımsal uygunluğu birbirinden ayırmak amacıyla 10 m çözünürlüklü ESA WorldCover 2021 arazi örtüsü verisinin tarım alanı sınıfı kullanılarak sınırlandırılmıştır. Bulgular biyofiziksel uygunluğun ilçe genelinde belirgin bir mekânsal değişkenlik gösterdiğini ve en uygun koşulların düşük yükseltili, düşük eğimli, uygun sıcaklık koşullarına ve nispeten elverişli toprak özelliklerine sahip akarsu vadilerinde yoğunlaştığını ortaya koymuştur. Toplam 754.37 km2 ilçe alanının 96.12 km2’si (%12.74) aktif tarım alanı olarak belirlenirken, 658.25 km2’si (%87.26) tarım alanı kısıtı nedeniyle değerlendirme dışında bırakılmıştır. Aktif tarım alanlarının 84.85 km2’si (%88.27) yüksek uygunluk (S2), 7.56 km2’si (%7.86) orta uygunluk (S3) ve 3.72 km2’si (%3.87) çok yüksek uygunluk (S1) sınıfında yer almıştır. Tarım alanlarının hiçbir bölümü uygun değil (N) sınıfına dahil edilmemiştir. Bulgular Eskipazar’daki mevcut tarım alanlarının ayçiçeği yetiştiriciliği açısından önemli bir biyofiziksel potansiyele sahip olduğunu ancak en yüksek uygunluk düzeyindeki alanların sınırlı bir mekânsal dağılım gösterdiğini ortaya koymaktadır. GEE, çok kaynaklı yer gözlem verileri, S-MCE ve yüksek çözünürlüklü tarım alanı maskelemesinin birlikte kullanılması bölgesel ölçekte tarımsal arazi değerlendirmesi için tekrarlanabilir bir yöntemsel çerçeve sunmaktadır. Elde edilen uygunluk haritası ürün çeşitlendirmesi, hedefli tarımsal planlama, toprak yönetimi ve Eskipazar ile benzer geçiş bölgelerinde ayçiçeği üretim potansiyelinin gelecekte arazi çalışmalarıyla değerlendirilmesi için kullanılabilir.
Anahtar Kelimeler: Ayçiçeği Yetiştiriciliği, Çok Kriterli Değerlendirme (MCE), Google Earth Engine, Eskipazar, Arazi Uygunluğu, ESA WorldCover Tarım Alanı Maskesi
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Coğrafya, Planlama ve Kalkınma -> Coğrafya
AbdelRahman, M.A.E., Saleh, A.M. & Arafat, S.M. Assessment of land suitability using a soil-indicator-based approach in a geomatics environment. Sci Rep 12, 18113 (2022). https://doi.org/10.1038/s41598-022-22727-7
Flagella, Z., Rotunno, T., Tarantino, E., Di Caterina, R., & De Caro, A. (2002). Changes in seed yield and oil fatty acid composition of high oleic sunflower (Helianthus annuus L.) hybrids in relation to the sowing date and the water regime. European Journal of Agronomy, 17(3), 221–230. https://doi.org/10.1016/S1161-0301(02)00012-6
Food and Agriculture Organization. (1976). A framework for land evaluation (FAO Soils Bulletin 32). Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Gorelick, N., Hancher, M., Dixon, M., Ilyushchenko, S., Thau, D., & Moore, R. (2017). Google Earth Engine: Planetary-scale geospatial analysis for everyone. Remote Sensing of Environment, 202, 18–27. https://doi.org/10.1016/j.rse.2017.06.031
Jahanshiri, E., Mohd Nizar, N. M., Tengku Mohd Suhairi, T. A. S., Gregory, P. J., Mohamed, A. S., Wimalasiri, E. M., & Azam-Ali, S. N. (2020). A land evaluation framework for agricultural diversification. Sustainability, 12(8), Article 3110. https://doi.org/10.3390/su12083110
Lin, L. (2026). Empowering agro-geoinformatics with earth observation analysis ready data: Opportunities and challenges. Computers and Electronics in Agriculture, 228, Article 111348. https://doi.org/10.1016/j.compag.2025.111348
Nungula, E. Z., Mugwe, J., Nasar, J., Massawe, B. H. J., Karuma, A. N., Maitra, S., & Gitari, H. I. (2023). Land degradation unmasked as the key constraint in sunflower (Helianthus annus) production: Role of GIS in revitalizing this vital sector. Cogent Food & Agriculture, 9(2), Article 2267863. https://doi.org/10.1080/23311932.2023.2267863
Nungula, E. Z., Mugwe, J., Massawe, B. H. J., Seleiman, M. F., Ali, N., & Gitari, H. I. (2024). GIS-AHP based approach in land evaluation and suitability assessment for sunflower (Helianthus annus) production. Cogent Food & Agriculture, 10(1), Article 2309831. https://doi.org/10.1080/23311932.2024.2309831
Pérez-Cutillas, P., Pérez-Navarro, A., Conesa-García, C., Zema, D. A., & Amado-Álvarez, J. P. (2023). What is going on within Google Earth Engine? A systematic review and meta-analysis. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 29, Article 100907. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2022.100907
Tan, A. S., & Kaya, Y. (2019). Sunflower (Helianthus annuus L.) genetic resources, production and researches in Turkey. OCL, 26, Article 21. https://doi.org/10.1051/ocl/2019004
Zolekar, R. B., & Bhagat, V. S. (2015). Multi-criteria land suitability analysis for agriculture in hilly zone: Remote sensing and GIS approach. Computers and Electronics in Agriculture, 118, 300–321. https://doi.org/10.1016/j.compag.2015.09.016
K. M. Abujayyab, S. (2026). KARABÜK İLİ ESKİPAZAR İLÇESİNDE AYÇİÇEĞİ TARIMSAL UYGUNLUĞUNUN ÇOK KRİTERLİ MEKÂNSAL DEĞERLENDİRMESİ. In SARI, C. (Ed.), Beşeri ve İktisadi Coğrafya Çalışmaları (pp. 222-241). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253825393
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |