Göbeklitepe’den Günümüze Toprak, Tarım ve Gıda Güvenliği: Neolitik Dönüşüm ve Gelecek Riskleri
Özet
Doğal yaşamdan yerleşik hayata geçen insan topluluklarının sayısal ve alansal artışıyla birlikte gıda ihtiyacını karşılamak ve ekonomik gelir sağlamak amacıyla toprak daha çok kullanılmaya başlamıştır. Toprak kaynakları bulundukları iklim, topoğrafya ve üzerinde barındırdıkları bitki örtüsüne göre karakter kazanırken, iklimin farklı özellikleri, bitki örtüsünün çeşidi ve yoğunluğuna göre kendisini yenilemekte veya zamanla kullanım durumuna göre gücünü kaybetmektedir. Toprak yalnızca insana gıda sağlamaz, aynı zamanda ekosistemin devamlılığı, atmosferdeki karbonun tutunması, kirlenen su kaynaklarını temizlenmesi ve yaşamsal güvencenin sürdürülmesinde önemli görevler üstlenir. Bu nedenle toprak sağlığının zayıflaması ve alansal olarak miktarının azalması yalnızca bir tarımsal üretim sorunu değil, aynı zamanda gıda güvencesine bağlı toplumsal istikrar ve sağlık sorunlarını da hızlandırmaktadır
Gıda güvencesi, değişen iklim ve aşırı kullanım sonucu yeteneklerini kaybeden toprakların bozunumu ile doğrudan ilişkilidir. Organik madde miktarı azalan, tuzlulaşan, erozyon ile kayba uğrayan ve kirlenen toprakların gücü azalır, daha az su tutar, besin elementi miktarı düşer, kuraklık karşısında kırılgan hale gelerek doğrudan üretimi etkiler. Fiziksel ve biyolojik özellikleri bozulan toprakların üretim istikrarı düşerek karbon yutağı işlevi zayıflar. Bu nedenle IPCC, çölleşme, arazi bozunumu, sürdürülebilir arazi yönetimi ve gıda üretimlerinin iklim değişimine uyumunun birlikte yönetilmesin gerektiğini ifade etmektedir (IPCC, 2019; IPCC, 2023).
Son buzul çağından sonra, Göbeklitepe’de avcı-toplayıcı yaşamla başlayan süreçte, insanlar zamanla yerleşik yaşama, ritüel merkezlerden köy topluluklarına dönüşerek tahılın kültüre alınması, hayvanların evcilleştirilmesi ve toprağın işlenmesi ile küresel gıda tedarik zincirlerine doğru nasıl dönüştüğünü gösteren uzun dönemli bir değişim sürecidir. Yerleşik yaşamdan sonra, toprak uygarlıklarının vatanı, ekonomik döngünün sürdürüldüğü, endüstrinin geliştiği alanlar olurken, yanlış kullanım sonucu zamanla yetenekleri zayıflayan bir temel kaynak olmuştur.
Daha çok üretim ve kentleşme için toprakların yanlış ve aşırı kullanımı, fazla miktarda pestisit uygulamaları, toprak ve su kaynaklarının kirlenmesine bağlı olarak gıda güvenliği ve insan sağlığında hissedilir artışlar görülmeye başlamıştır.
Göbeklitepe döneminde avlayıcı-toplayıcı toplulukların dünyada yaşayan insan sayısı milyonlarla ifade edilirken, günümüzde sadece bir ülkenin nüfusu milyarı geçmiş durumdadır. Birleşmiş milletler 2024 yılındaki dünya nüfusunu 8.2 milyar olarak belirlerken, 2050 yılında 9.7 milyar ve 2080 yılında 10.3 milyara ulaşacağını tahmin etmektedir (United Nations, 2024). Bu göstergeler üretim ile birlikte iklim değişiminin de tetiklediği gıda güvencesinin temeli olan toprak kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir yönetiminin sağlanmasın gerektiğini ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler: Göbelitepe, tarım, toprak bozunumu, gıda güvencesi
Konu Alanı: Tarım Bilimleri -> Tarım (diğer) -> Tarım Bilimleri - diğer
Altıkat, A., Turan, T., Ekmekyapar Torun, F., Bingül, Z. (2009). Türkiye’de pestisit kullanımı ve çevreye olan etkileri. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 40(2), 87-92.
Aydın, G, Çullu, M. A., Erşahin S., Akça E, Erdoğan E., Atatanır L., Yorulmaz A., Çilek A., Ersoy Mirici M., Razzghi S., Kapur S., Lal R. 2017. Mapping Soil Carbon: Stocks in Turkey.Encyclopedia of Soil Science. Ed. (R. Lal). SS:1-4
Ayyıldız, M. (2022). Türkiye’de kimyasal pestisit kullanımının ekonomi ve çevre yönüyle değerlendirmesi. ÇOMÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 10(2), 267-274. https://doi.org/10.33202/comuagri.1164293
ÇEM. (2020). Dinamik Erozyon Modeli ve İzleme Sistemi (DEMİS). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü.
Çullu M. A., Ş.Kılıç, S. Şenol, N. Ağca, Y. Kurucu, E. Akça, H. Özcan, G. Aydın, E. Aksoy, A. V. Bilgili, Y. Şahin, G. Küsek, M. Sarı, İ. Bayramin, U. Dinç, S. Kapur, R. Kanber. 2015. Türkiye'de Toprak Tuzlulaşmasından Etkilenen Alanlar ve Haritalanması. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası VIII. Teknik Kongresi. 12-16 Ocak 2015. Ankara. S:88-101.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı 2024-2030.
Dengiz, O., Sağlam, M., Türkmen, F. (2015). Effects of soil types and land use land cover on soil organic carbon density at Madendere watershed. Eurasian Journal of Soil Science, 4(2), 82-87. https://doi.org/10.18393/ejss.2015.2.082-087
Dengiz, O., Saygın, F., İmamoğlu, A. (2019). Spatial variability of soil organic carbon density under different land covers and soil types in a sub-humid terrestrial ecosystem. Eurasian Journal of Soil Science, 8(1), 35-43. https://doi.org/10.18393/ejss.486582.
Diamond, J. (2005). Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. Viking Press, New York, USA.ISBN: 978-0670033379
Erdoğan, C. (2024). Türkiye’de ve dünyada bitki koruma ürünlerinin kullanımının değerlendirilmesi ve öneriler. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi. https://doi.org/10.18016/ksutarimdoga.vi.1402605
European Commission. (2025). Soil Monitoring and Resilience Directive (Soil Monitoring Law). Brussels, Belgium.
FAO. (2019). Global Symposium on Soil Erosion: Key messages. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
FAO ve GSP. (2022). The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture: Systems at Breaking Point (SOLAW 2021). Rome: FAO. https://doi.org/10.4060/cb7654en
FAO. (2024a). Global status of salt-affected soils. Food and Agriculture Organization of the United Nations. https://doi.org/10.4060/cd3044en
FAO. (2025). Pesticides use and trade 1990-2023. Food and Agriculture Organization of the United Nations. https://www.fao.org/statistics/highlights-archive/highlights-detail/pesticides-use-and-trade-1990-2023/en
FAO ve ITPS. (2015). Status of the world’s soil resources: Main report. Food and Agriculture Organization of the United Nations and Intergovernmental Technical Panel on Soils. https://openknowledge.fao.org/3/i5199e/i5199e.pdf
Fuller, D. Q., Willcox, G., Allaby, R. G. (2011). Cultivation and domestication had multiple origins: Arguments against the core area hypothesis for the origins of agriculture in the Near East. World Archaeology, 43(4), 628-652. https://doi.org/10.1080/00438243.2011.624747
Güler M ve B. Çelik (2015). Şanlıurfa Bölgesi Neolitik dönem araştırmaları. Ardahan Üniversiesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Dergisi. BELGÜ.1. S.75-102.
Heun, M., Schäfer-Pregl, R., Klawan, D., Castagna, R., Accerbi, M., Borghi, B., Salamini, F. (1997).Site of einkorn wheat domestication identified by DNA fingerprinting. Science, 278(5341), 1312–1314.
https://doi.org/10.1126/science.278.5341.1312
IPBES. (2018). The IPBES assessment report on land degradation and restoration. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. https://doi.org/10.5281/zenodo.3237392
IPCC. (2019). Climate Change and Land: An IPCC special report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security, and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems. Intergovernmental Panel on Climate Change.
IPCC. (2022). Climate Change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009325844
IPCC. (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. Intergovernmental Panel on Climate Change. https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647
Karul, N. (2022). Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi: Taş Tepeler. İstanbul Üniversitesi ve ilgili proje yayınları. Arkeoloji ve Sanat, 169, 8–15.
Lal, R. (2004). Soil carbon sequestration impacts on global climate change and food security. Science, 304(5677), 1623-1627. https://doi.org/10.1126/science.1097396
Montgomery, D. R. (2007). Soil erosion and agricultural sustainability. Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(33), 13268-13272. https://doi.org/10.1073/pnas.0611508104
Özdoğan, M., Başgelen, N., Kuniholm, P. (Eds.). (2011). The Neolithic in Turkey: New excavations and new research. Archaeology and Art Publications.
Özercan, B., Taşcı, R. (2022). Türkiye’de pestisit kullanımının iller, bölgeler ve pestisit grupları açısından incelenmesi. Ziraat Mühendisliği, 375, 75-88. https://doi.org/10.33724/zm.1120599
Özkan, H., Brandolini, A., Schäfer-Pregl, R., Salamini, F. (2002). AFLP analysis of a collection of tetraploid wheats indicates the origin of emmer and hard wheat domestication in southeast Turkey. Molecular Biology and Evolution, 19(10), 1797–1801.
https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.molbev.a004244.
Searchinger, T., Waite, R., Hanson, C., Ranganathan, J., Dumas, P., Matthews, E. (2019). Creating a Sustainable Food Future: A Menu of Solutions to Feed Nearly 10 Billion People by 2050. World Resources Institute, Washington, DC.
Schmidt, K. (2010). Göbekli Tepe- the Stone Age sanctuaries: New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica, 37, 239-256. https://doi.org/10.4312/dp.37.21
Şahin, Ü., Kurnaz, L. (2014). İklim değişikliği ve kuraklık. İstanbul Politikalar Merkezi, Sabancı Üniversitesi. https://ipc.sabanciuniv.edu/Content/Images/CKeditorImages/20200326-02030608.pdf
Türkeş, M. (2012). Türkiye’de gözlenen ve öngörülen iklim değişikliği, kuraklık ve çölleşme. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 4(2), 1-32.
Türkeş, M. (2020). Climate and drought in Turkey. In N. Harmancıoğlu D. Altınbilek (Eds.), Water resources of Turkey (pp. 85-125). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-11729-0_4
UNCCD. (2024). The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections. United Nations Convention to Combat Desertification.
United Nations. (2024). World Population Prospects 2024: Summary of results. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division.
WHO. (2014). Food, genetically modified. World Health Organization. https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/food-genetically-modified.
WHO. (2022). Pesticide residues in food. World Health Organization. Pesticide residues in food. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/pesticide-residues-in-food.
WMO. (2025). State of the global climate 2024. World Meteorological Organization. https://public.wmo.int/files/state-of-global-climate-2024.
World Bank. (2024). Towards a greener and more resilient Türkiye. World Bank Group. https://www.worldbank.org/en/brief/2022/07/28/towards-a-greener-and-more-resilient-turkiye.
Zohary, D., Hopf, M., & Weiss, E. (2012). Domestication of plants in the Old World (4th ed.). Oxford University Press.
ÇULLU, M. A. (2026). Göbeklitepe’den Günümüze Toprak, Tarım ve Gıda Güvenliği: Neolitik Dönüşüm ve Gelecek Riskleri. In GÜLÇUBUK, B. (Ed.), Tarım-Gıda ve Kırsal Yaşamın Yarını (pp. -). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253824266
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |