Gelişimsel Gerilik/Sorunlar
Özet
Özet
Gelişimsel gerilik ya da güncel kullanımıyla gelişimsel gecikme, çocuğun yaşına ve gelişimsel bağlamına göre beklenen becerileri bir veya birden fazla gelişim alanında belirgin biçimde daha geç kazanmasıyla karakterize edilen bir durumdur. Bu bölümde gelişimsel gecikme; bilişsel, motor, dil ve iletişim, sosyal-duygusal ve uyumsal gelişim alanları temelinde ele alınmakta, gelişimsel gecikme ile gelişimsel gerileme ve nörogelişimsel bozukluk kavramları arasındaki farklılıklar açıklanmaktadır. Gelişim basamaklarının tek başına tanı ölçütü olmadığı; birden fazla alanda süreklilik gösteren güçlüklerin, günlük yaşam işlevselliğindeki sınırlılıkların ve özellikle daha önce kazanılmış becerilerin kaybının ayrıntılı değerlendirme gerektiren önemli uyarı işaretleri olduğu belirtilmektedir. Ayrıca gelişimsel sorunların ortaya çıkışında biyolojik, ailesel, psikososyal, çevresel ve eğitimsel risk etmenlerinin karşılıklı etkileşimi vurgulanmakta; koruyucu etmenler ve gelişimsel dayanıklılık bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmektedir. Bölümde gelişimsel izlem, tarama ve kapsamlı değerlendirme süreçleri birbirinden ayrılarak her birinin amacı ve işlevi açıklanmakta; tarama sonuçlarının tanı yerine geçmediği ve gelişimsel değerlendirmede standartlaştırılmış araçların yanı sıra gelişim öyküsü, aile ve eğitimci gözlemleri, günlük yaşam işlevselliği ve kültürel bağlamın birlikte dikkate alınması gerektiği üzerinde durulmaktadır. Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi, ASQ-3 ve Bayley Gelişim Ölçekleri bu kapsamda örnek araçlar olarak ele alınmaktadır. Erken müdahale bölümünde ise müdahalenin yalnızca belirli becerilerin kazandırılmasına indirgenemeyeceği; çocuğun güçlü yönlerini, işlevsel gereksinimlerini, günlük yaşama katılımını ve aile önceliklerini merkeze alan bireyselleştirilmiş bir süreç olması gerektiği vurgulanmaktadır. Aile merkezli uygulamalar, ebeveyn aracılı müdahaleler, ebeveyn koçluğu, günlük rutinler içindeki doğal öğrenme fırsatları ve disiplinler arası iş birliği erken müdahalenin temel bileşenleri olarak sunulmaktadır. Son olarak aile, eğitim ortamı ve uzmanlar arasındaki düzenli bilgi paylaşımının; gelişimsel sorunların erken fark edilmesi, uygun yönlendirme yapılması ve çocuğun bağımsızlığı, katılımı ve yaşam kalitesinin desteklenmesi açısından taşıdığı önem ele alınmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Gelişimsel gecikme, gelişimsel izlem, gelişimsel tarama, erken müdahale, aile merkezli yaklaşım.
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Eğitim -> Psikoloji, Gelişimsel
Acar, S., Chen, C.-I. ve Xie, H. (2021). Parental involvement in developmental disabilities across three cultures: A systematic review. Research in Developmental Disabilities, 110, 103861. DOI: 10.1016/j.ridd.2021.103861.
Agarwal, P. K., Xie, H., Rema, A. S. S., Rajadurai, V. S., Lim, S. B., Meaney, M. ve Daniel, L. M. (2020). Evaluation of the Ages and Stages Questionnaire (ASQ-3) as a developmental screener at 9, 18, and 24 months. Early Human Development, 147, 105081. DOI: 10.1016/j.earlhumdev.2020.105081.
Alvarez-Nuñez, L., González, M., Rudnitzky, F. ve Vásquez-Echeverría, A. (2021). Psychometric properties of the ASQ-3 in a nationally representative sample of Uruguay. Early Human Development, 157, 105367. DOI: 10.1016/j.earlhumdev.2021.105367.
Babik, I., Cunha, A. B. ve Srinivasan, S. (2023). Biological and environmental factors may affect children's executive function through motor and sensorimotor development: Preterm birth and cerebral palsy. Infant Behavior and Development, 73, 101881. DOI: 10.1016/j.infbeh.2023.101881.
Briones, L., Contreras, D., Otero, G. ve Soto, G. (2021). Determinants of early childhood stimulation: Evidence using panel data from Chile. Early Childhood Research Quarterly, 57, 202–214. DOI: 10.1016/j.ecresq.2021.06.006.
Chien, C.-W., Lin, C.-Y., Lai, C. Y. Y. ve Graham, F. (2024). Parent coaching to enhance community participation in young children with developmental disabilities: A pilot randomized controlled trial. Research in Developmental Disabilities, 147, 104696. DOI: 10.1016/j.ridd.2024.104696.
Çelen Yoldaş, T. (2023). Gelişimsel tarama ve izlem araçları. E. N. Özmert (Ed.), Riskli bebekte gelişimsel izlem içinde (s. 57–60). Ankara: Türkiye Klinikleri.
Gerstein, E. D., Cherry, K. E. ve Diemer, M. C. (2021). Identifying developmental profiles for children in Early Head Start: Associations with early risk and protective factors. Early Childhood Research Quarterly, 57, 191–201. DOI: 10.1016/j.ecresq.2021.06.007.
Gündoğmuş, E., Bumin, G. ve Yalçın, S. S. (2024). Effect of early intervention on developmental domains and parent-child interaction among children with developmental delay: A randomized controlled study. American Journal of Occupational Therapy, 78(6), 7806205110. DOI: 10.5014/ajot.2024.050706.
Lipkin, P. H. ve Macias, M. M. (2020). Promoting optimal development: Identifying infants and young children with developmental disorders through developmental surveillance and screening. Pediatrics, 145(1), e20193449. DOI: 10.1542/peds.2019-3449.
McCarthy, E. ve Guerin, S. (2022). Family-centred care in early intervention: A systematic review of the processes and outcomes of family-centred care and impacting factors. Child: Care, Health and Development, 48(1), 1–32. DOI: 10.1111/cch.12901.
Ozturk Ertem, I., Krishnamurthy, V., Mulaudzi, M. C., Sguassero, Y., Bilik, B., Srinivasan, R., Balta, H., Gulumser, O., Gan, G., Calvocoressi, L., Johnson, B., Shabanova, V. ve Forsyth, B. W. C. (2019). Validation of the International Guide for Monitoring Child Development demonstrates good sensitivity and specificity in four diverse countries. Acta Paediatrica, 108(6), 1074–1086. DOI: 10.1111/apa.14661.
Ömercioğlu, E. ve Çelen Yoldaş, T. (2025). Gelişimsel gecikmelerde tanılama ve izlem. T. Çelen Yoldaş (Ed.), Gelişimsel gecikmelere klinik yaklaşım içinde (s. 9–14). Ankara: Türkiye Klinikleri.
Pierucci, J. M., Aquino, G. A., Pearson, A., Perez, M., Mwanza-Kabaghe, S., Sichimba, F. ve Mooya, H. (2023). Parent-mediated intervention training for caregivers of children with developmental differences in Zambia. Research in Developmental Disabilities, 132, 104373. DOI: 10.1016/j.ridd.2022.104373.
Putnick, D. L., Perkins, N. J., Yeung, E. ve Peddada, S. D. (2024). Do maternal and paternal education protect against developmental delays? Research in Developmental Disabilities, 154, 104848. DOI: 10.1016/j.ridd.2024.104848.
Sandıkçı İskenderli, H. ve Bingöler Pekcici, B. (2025). Bilişsel gecikme ve genel gelişimsel gecikmeye yaklaşım. T. Çelen Yoldaş (Ed.), Gelişimsel gecikmelere klinik yaklaşım içinde (s. 15–23). Ankara: Türkiye Klinikleri.
Sun, J., Zhang, Y., Guo, Q., Liang, M., Li, Z. ve Zhang, L. (2024). Latent classes of early childhood development and their predictors in low- and middle-income countries: Results from Multiple Indicator Cluster Surveys 2010–2020. Early Childhood Research Quarterly, 68, 65–75. DOI: 10.1016/j.ecresq.2024.04.006.
Ünsal, N. ve Özmert, E. N. (2025). Erken çocukluk dönemi gelişiminin özellikleri. T. Çelen Yoldaş (Ed.), Gelişimsel gecikmelere klinik yaklaşım içinde (s. 1–8). Ankara: Türkiye Klinikleri.
Ward, R., Reynolds, J. E., Pieterse, B., Elliott, C., Boyd, R. ve Miller, L. (2020). Utilisation of coaching practices in early interventions in children at risk of developmental disability/delay: A systematic review. Disability and Rehabilitation, 42(20), 2846–2867. DOI: 10.1080/09638288.2019.1581846.
World Health Organization. (2020a). Improving early childhood development: WHO guideline. Geneva: World Health Organization.
World Health Organization. (2020b). Monitoring children's development in primary care services: Moving from a focus on child deficits to family-centred participatory support. Geneva: World Health Organization.
World Health Organization. (2023). Global Scales for Early Development (GSED) v1.0: Technical report. Geneva: World Health Organization.
World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. Geneva: World Health Organization.
Yue, A., Luo, X., Jia, M., Wang, B. ve Gao, Q. (2021). Concurrent validity of the MacArthur communicative development inventory, the Ages and Stages Questionnaires and the Bayley Scales of Infant and Toddler Development: A study in rural China. Infant and Child Development, 30, e2219. DOI: 10.1002/icd.2219.
Zubler, J. M., Wiggins, L. D., Macias, M. M., Whitaker, T. M., Shaw, J. S., Squires, J. K., Pajek, J. A., Wolf, R. B., Slaughter, K. S., Broughton, A. S., Gerndt, K. L., Mlodoch, B. J. ve Lipkin, P. H. (2022). Evidence-informed milestones for developmental surveillance tools. Pediatrics, 149(3), e2021052138. DOI: 10.1542/peds.2021-052138.