Antep Fıstığının Siirt Çeşidi (Pistacia Vera L.), Tarımı, Sorunları ve Çözüm Önerileri
Özet
Bölge ekonomisi için büyük bir öneme sahip olan fıstığın Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman, Mardin illerinde yerli çeşitleri (ohadi, uzun, halebi, kırmızı) ve Siirt yöresinde ise Siirt çeşidi yetiştirilmektedir. Siirt çeşidi ağırlıklı olarak iklim ve topoğrafyanın uygunluğu nedeni ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yoğunluk kazanmaktadır. Bu çalışmada, Siirt’te fıstık yetiştiriciliğinin coğrafi esasları, üretimi, sorunları ve çözüm önerileri üzerinde durulmaktadır. Siirt ili Türkiye Antep fıstığı üretiminin 2025 yılında %21’sini karşılamaktadır. İlde 2004 yılında yaklaşık 53 bin dekar olan Siirt çeşidi alanı, 2025 yılında 412 bin dekara ulaşmış ve ağaç sayısı 12 milyonu geçmiştir.
İklim dostu ve sürdürülebilir tarım ürünü olan Siirt çeşidi ekonomik anlamda bölgenin dinamiğini oluşturmaktadır. Engebeli ve kıraç alanların değerlendirilmesi açısından oldukça stratejik bir öneme sahiptir. AB standartlarına göre iri meyve grubuna giren ve daha çok çerez olarak tercih edilen Siirt çeşidinin menşei, geleneksel üretim yöntemleri ve üretim kalitesi resmi olarak koruma altına alınmıştır. Yörede daha çok klasik üretim anlayışı hâkimdir. Siirt’in bölge iklimi Siirt çeşidinde sulamayı zorunlu kılmaktadır. Fıstık tarımında en önemli sorun hasat işlemi esnasında görülmektedir. Bölgede mekanik hasat uygulamaları son derece sınırlıdır. Siirt çeşidi üretim alanlarında yanlış budama, hatalı toprak işleme, hastalık, fıstık yetiştiriciliğinin klasik yöntemlerle yapılması, bahçe tesisi, sulama şekli, tozlama, zararlı otlar, pazarlama eksiklikleri, arazinin engebeli olması, bu işle uğraşanların yaş ortalamasının büyük olması, kalifiye eleman eksikliği ve yanlış hasat yöntemler verimliliği düşüren unsurlardan bazılarıdır. Antep fıstığının Siirt çeşidi diğer çeşitlere göre daha çok çerezlik olarak kullanılmaktadır. Siirt çeşidinin reklamı az yapıldığı için üretim ve pazarlama ile ilgili sorunlar yaşamaktadır. Islah çalışmaları, gübreleme, araştırma ve geliştirme merkezinin kurulması, çiftçi eğitimi, atıkların geri dönüşümü, daha fazla bıttım ve menengiç ağacının aşılanması, pestis kullanımının azaltılması, sulama (damlama, mikro sulama), tozlama, lisanslı depoculuk gibi önlemlerle üretim artacak ve Siirt çeşidinin marka değer taşıması sağlanacaktır. Siirt çeşidi, yerel üreticinin emeği desteklenerek, ulusal ve uluslararası pazarlarda güç elde edecektir.
Anahtar Kelimeler: Meyve, fıstık, tarım, üretim ve pazarlama, sorunlar.
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Coğrafya, Planlama ve Kalkınma -> Coğrafya
Ak, B.E. (2013, Ekim 10). Antepfıstığı genetik kaynaklarının korunması ve ıslah çalışmaları [Bildiri sunumu]. In İ. Açar (Ed.), Antepfıstığı Üretiminde Verim Ve Kalitenin Artırılması Projesi Antepfıstığı Üretiminden Tüketimine Kadar Yaşanan Sorunlar Ve Çözüm Yolları Paneli Bildiri Kitabı (s.9-29). Atölye Omsan Matbaa San. Tic. A.Ş.
Aflatoksin (2026). International Agency for Research on Cancer (IARC). IARC monograph on the evaluation of carcinogenic risks to humans. http://monographs.iarc.fr/ENG/ Monographs/ vol100F/mono100F-23.pdf.
Ak B.E., Karadag S. & Sakar E. (2016). Pistachio production and industry in Turkey: current status and future perspective. In : Kodad O. (ed.), López-Francos A. (ed.), Rovira M. (ed.), Socias i Company R. (ed.). XVI GREMPA Meeting on Almonds and Pistachios. Zaragoza : CIHEAM, 119, 323-329.
Aksoy, A., Işık, H. B. & Külekçi, M. (2008). Outlook on Turkish pistachio sector. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 39(1): 137-144.
Akyüz, M.A. (2012). Antep fıstığında Siirt x Bağyolu F1 populasyonu kullanılarak SSR markörleri ile genetik haritalama.(Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana.
Aslan, N. (2014). Antepfıstığının yolculuğu. T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Antepfıstığı Araştırma Dergisi, 3, 2-4.
Anonim. (2006). http://www.vegparadise.com/highestperch35.html.
Anonim. (2009). Siirt Fıstığı İşleme Tesisi sanayi profili. Türkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Ankara.
Anonim. (2001). Antep fıstığı Yetiştiriciliği. Antep fıstığı Araştırma Enstitüsü Yayınları, Gaziantep.
Anonim. (2014). Antep fıstığı yetiştiriciliği, hastalık ve zararlıları. Nizip Ticaret Borsası, Gaziantep.
Antepfıstığı Çeşitleri. T.C. Tarım ve Orman bakanlığı Antepfıstığu Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü. https://arastirma.tarimorman.gov.tr/afistik/Menu/85/Antepfistigi-Cesitleri
Arpacı, S. & Atlı H.S. (1999). TC Başbakanlık DPT VIl. beş yıllık kalkınma planı. Özel İhtisas Komisyonu Antepfıstığı Raporu, Ankara.
Arpacı, S. (2001). Ekolojik istekler. Antepfıstığı yetiştiriciliği, antepfıstığı araştırma enstitüsü müdürlüğü yayın no.13, 12-19.
Atalay, İ. & Mortan, K. (2003). Türkiye Bölgesel Coğrafyası. İnkılâp Yayınevi, Ankara.
Ayberk, C. (2013). Siirt merkez ilçesinin coğrafi etüdü. (Yüksek Lisans Tezi). Ondokuzmayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
Aydoğdu, M.H., Şahin, Z., Sevinç, M.R., Cançelik, M., Doğan, H.P. & Küçük, N.(2020). Analysis of recent trends in pistachio (pistacia vera l.) production in Turkey. International Journal of Humanities and Social Science Invention, 9 (3), 40-46.
Ayfer, M. (1990). Antep fıstığının dünü, bugünü ve geleceği. Türkiye 1. Antep fıstığı Sempozyumu-Bildiriler, 11-12 Eylül 1990, (s.14-23). Gaziantep, Türkiye.
Bakers, M., Lanslor, T.& Eskelner, M. (2019). Tarım tarihi. Cambridge Stanford Books.
Beede, R. H., Kallsen, C. E., Holtz, B. A., Ferguson, L., Klonsky, K. M. & De Moura, L. R. (2008). Sample costs to establish and produce pistachios. University of California Cooperative Extension. San Joaquin Valley.
Brar, G.S., Doll, D., Ferguson, L., Fichtner, E., Kallsen, C.E., Beede, R.H., Klonsky, K., Tumber, K.P., Anderson, N. & Stewart, D. (2015). Sample costs to establish and produce pistachios. University of California Cooperative Extension. San Joaquin Valley- South.
Creswell, J. W. (2014). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches.Sage Publications
Çelik, M.A. & Karabulut, M. (2013). Yağış koşullarının Antepfıstığı (Pistacia vera L.) biomas aktivitesi ve fenolojik özelliklerine etkisinin uzaktan algılama verileri kullanılarak incelenmesi. Türk Coğrafya Dergisi, (60): 37-48.
Dreher, M. L. (2012). Pistachio nuts: Composition and potential health benefits. Nutrition Reviews, 70(4), 234–240.
Ertürk, Y.E., Geçer, M.K.& Gülsoy, S.(2015). Antepfıstığı üretimi ve pazarlaması. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 5(2): 43-62.
Erbil, N., Ökten, K. & Murathan, Z.T. (2025). Anti-Quorum Sensing, Antibacterial, and Antioxidant Potentials of Pistachio Gum (Pistacia vera L.). Biol Bull Russ Aca, 52 (11). https://doi.org/10.1134/S1062359025610195.
Elbistanlı, Ö., Kantar Davran, M. & Emeksiz, Ö.F. (2020). Gaziantep ili Antepfıstığı İhracat ve Pazarlama Organizasyonu. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 19 (74), 724-749.
Gezginç, Y. & Duman A.D. (2004). Antepfıstığı işleme tekniği ve muhafazasının kalite üzerine etkisi. Gıda Dergisi, 29 (5): 373-378.
Hashemi, M., Dastjerdi, A.M., Mirdehghan, S.H., Shakerardekani, A. & Golding, J.B. (2021). İncorporation of zataria multiflora boiss essential oil into gum arabic edible coating to maintain the quality properties of fresh in-hull pistachio (Pistacia vera L.). Food Packaging and Shelf Life,30.
Karacan, E. (2019). Türkiye’nin Antep fıstığı ihracat potansiyelinin karşılaştırmalı analizi. (Yüksek Lisans Tezi). Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Antalya.
Karcı, H. (2022). Antep Fıstığı Çeşitleri. M.A. Gündeşli (Ed.), Antepfıstığı (Pistacia vera L.) içinde (ss.327-362). İksad yayınları.
Kaşka, N. (1995). Pistachio nut growing in Turkey. Acta Horticulturae, 419, 161-164.
Kendirci, P.(2008). Ülkemizde Yetiştirilen Bazı Antepfıstığı Çeşitlerinin Lezzet Özelliklerinin Belirlenmesi ve Kavurma İşleminin Bu Özelliklere Etkisinin İncelenmesi. (Doktora Tezi). Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
Külekçi, M. & Aksoy, A. (2011). Gaziantep ili dağ ve ova köylerinde antepfıstığı üretim maliyetlerinin karşılaştırılması. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 25(1): 41-51.
Roussosa, P. A. (2010). Physical, compositional and sensory differences in nuts among pistachio (Pistachia vera L.) varieties. Scientia Horticulturae, 125, 562–568.
Sabancı, S. (2025). Tarımsal ürün uygunluğu açısından iklimsel risklerin agroklimatik göstergelerle analizi: Türkiye Siirt ili özelinde bir çalışma. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi, 12(3): 239-256.
Satıl, F. (2003). Ayvacık ve Yunt dağı bölgelerinde yetiştirilen antepfıstığı ağaçları (pistacia vera l.) üzerinde ekolojik ve fenolojik çalışmalar. Ekoloji Çevre Dergisi, 12 (47), 5-10.
Seferoğlu, S., Seferoğlu, H. G., Tekintas, F. E. & Balta, F. (2006). Biochemical composition influenced by different locations in Uzun pistachio cv. (Pistacia vera L.) grown in Turkey. Journal of Food Composition and Analysis, 19, 461–465.
Styczynski, M.F. (1999). IRAN and pistachio trade, the [pistachio] nut case. TED Case Studies, 553. http:// www1.american.edu/ted/pistach.htm Erişim Tarihi: 8 Kasım 2014.
Şimşek, M. & Gülsoy, E. (2018). Türkiye'de organik Antep fıstığı yetiştirme ve geliştirme olanaklarına ilişkin bir inceleme. Uluslararası Tarım ve Yaban Hayatı Bilimleri Dergisi (UTYHBD), 4 (1): 89 – 93.
TEPGE. (2021). Tarım ürünleri piyasaları Antep fıstığı. Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji Geliştirme Başkanlığı.
Tekin, H., Arpacı, S. & Atlı, H.S. (2001). Antep fıstığı Yetiştiriciliği. Antepfıstığı Araştırma Enst. Müdürlüğü Yayın No:13, Gaziantep.
Tilkat, E. (2006). Erkek Antep fıstığı (Pistacia vera L. cv. ‘Atlı’) ağaçlarının in vitro mikro çağaltılması. (Doktora Tezi, Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Entitüsü, Diyarbakır.
Tilkat, E., Onay, A. & Özen, H.Ç. (2008). Erkek Antepfıstığı ağaçlarının (pistacia vera l.) in vitro mikroçoğaltması. Fırat Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 20 (1): 15-22.
Tunalıoğlu, R. & Taşkaya, B. (2003). Antep fıstığı. Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü Yayını, 2(5), 1-4.
Onay, A., Tilkat, E., Ersalı, Y., Ayaz, E., Tilkat, E. & Süzerer, V. (2012). Antepfıstığının (Pistacia vera L.) morfolojik ve biyolojik özellikleri ile verimini etkileyen faktörler. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 2(1), 116-131.
Özden-Tokatlı, Y. (2005). Antep fıstığı (Pistacia vera L.) bitkisinin doku kültürü yöntemleri ile in vitro rejenerasyonu ve mikroçağaltımı. (Yüksek lisansTezi). Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü.
Polat, R. & Ülger, P. (2001). Antep fıstığının bazı fiziko mekaniksel özelliklerinin belirlenmesi üzerine bir araştırma. Tarımsal Mekanizasyon 20. Ulusal Kongresi Bildiri Kitabı (523-528), Erzurum.
Uçak A. B. & Kösetürkmen S. (2022). Antepfıstığında sulama çalışmaları. B. E. Ak & M. Pakyürek (Ed.). Antepfıstığı Yetiştiriciliği (s.147-162). Iksad Publications. Ankara
Yavuz G. G. (2011). Sert Kabuklu Meyveler/ Antep Fıstığı. TEPGE BAKIŞ, Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Yayını No: 5, 1303–8346.
Yavuz, M.A., Yıldırım, H. & Onay, A. (2016). Dünya Antepfıstığı üretiminde son on yılın değerlendirilmesi. Batman Üniversitesi, Yaşam Bilimleri Dergisi, 6(2), 22-31.
Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
Zohary, M. (1952). A monographical study of the genus Pistacia, Palestanian Journal of Botany (Jerusalem) 5, 187-228.
Zheng, Z. (2011). World production and trade of pistachios: the role of the u.s. and factors affecting the export demand of u.s. pistachios. university of kentucky master’s theses. http://uknowledge.uky.edu/gradschool_theses/123Erişim Tarihi: 8 Kasım 2014
Yılmaz Çildam, S. (2026). Antep Fıstığının Siirt Çeşidi (Pistacia Vera L.), Tarımı, Sorunları ve Çözüm Önerileri. In SARI, C. (Ed.), Beşeri ve İktisadi Coğrafya Çalışmaları (pp. 194-221). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253825393
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |