Allium tuncelianum: MORFOLOJİK, BİYOKİMYASAL ve BİYOTEKNOLOJİK YAKLAŞIMLAR
Özet
Türkiye’nin önemli endemik türleri arasında yer alan Allium tuncelianum (Kollman) Özhatay, Matthew, Şiraneci, özellikle Munzur dağı eteklerinde yer alan Tunceli ilinin Ovacık ve Pülümür ilçelerinde yaygın olarak bulunmaktadır. Tür, aynı zamanda Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı’nda da korunması gereken ve yok olma riski taşıyan türler arasında gösterilmektedir. 2019 yılında coğrafi işaretli ürünler listesine alınan Allium tuncelianum, yerel olarak “Tunceli sarımsağı”, “dağ sarımsağı” ya da “Ovacık sarımsağı” olarak adlandırılmaktadır. Başları ve genç yaprakları, Allium sativum’a oldukça benzer bir lezzete sahip olduğundan, yörede sebze ve baharat olarak kullanılmaktadır. Krem-beyaz renkli tek dişli başlara sahip olan tür, kültür sarımsağının aksine çiçeklenebilme ve fertil tohum oluşturma özelliğine sahiptir. Sebze olarak tüketiminin yanı sıra çeşitli hastalıkların tedavisinde de tıbbı bitki olarak kullanılmaktadır. Bu çalışmada, Türkiye'ye özgü önemli endemik türlerden biri olan Allium tuncelianum’un morfolojik, biyokimyasal ve moleküler özellikleri ile bu tür üzerinde yürütülen biyoteknolojik çalışmalar kapsamlı olarak değerlendirilmiştir. Türün botanik özellikleri, kimyasal ve fitokimyasal bileşimi, moleküler karakterizasyonu, doku kültürü ile çoğaltımı, virüsten ari bitki üretimi ve haploid bitki geliştirme çalışmaları ele alınarak mevcut bilgi birikiminin ortaya konulması ve gelecekteki araştırmalara ışık tutulması amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Allium tuncelianum, morfolojik özellikler, biyokimyasal içerik, moleküler karakterizasyon
Konu Alanı: Tarım Bilimleri -> Tarım (diğer) -> Bahçe Bitkileri Bilimi
Aasim, M. (2015). Adventitous bulblet regeneration of endemik Ovacık garlic (Allium tuncelianum (Kollman), Özhatay, Mathew, Şiraneci) using wintered half clove explant. Romanian Biotechnological Letters, 20(5): 10845-10851
Acay, Ü. (2018). Endemik Tunceli sarımsağının (Allium tuncelianum) olgunlaşmamış embriyolarının in vitro rejenerasyonu üzerine çalışmalar. (Yüksek lisans tezi). Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr
Ağbaş, B., Karakuş, D., Adıgüzel, R., Keser, S., & Demir, E. (2013). Tunceli sarımsağının (Allium tuncelianum) toplam antioksidan özelliklerinin ve kuru madde içeriğinin normal sarımsak (Allium sativum) ile karşılaştırılması. Bilim ve Gençlik Dergisi, 1(2), 50-62.
Ağbaş, B., Karakuş, D., Adıgüzel, R., Keser, S., & Demir, E. (2014). Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum) ile normal sarımsağın (Allium sativum) kuru madde miktarı ve toplam antioksidan özelliklerinin karşılaştırılması, Tunceli Üniversitesi 2. Uluslararası Tunceli (Dersim) Sempozyumu, 20-22.
Akkan, S. (2013). Tunceli sarımsağının (Allium tuncelianum Kollman, Özhatay, Mathew, Şiraneci 1995) pullu sazan ( Cyprinus carpio Linnaeus, 1758)’ ın immun sistemi üzerine etkisi. Tunceli Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi Tunceli, 104 s.
Alper, A. (2005). Tunceli sarımsağının (Allium tuncelianum Kollman, Özhatay, Marhew, Şiraneci) bitkisel özelliklerinin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı, Ankara, p16.
Anonim, (2021). http://tunceli.gov.tr/tunceli-dag-sarimsagini-koruma-ve-tarlada-yetistirme-projesi, [Erişim tarihi: 13.11.2025].
Arslan, N., İpek, A., & Sarıhan, E. (2007). Farklı ortamların Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum) tohumlarına karşı çıkış ve fide gelişimine etkisi. Türkiye VII. Tarla Bitkileri Kongresi, 25-27 Haziran, Erzurum, 462-465
Atila, G., Uslu, H., Erdag, D., Ozkan, O. (2017). Antioxidative and antihyperglycemic effects of Allium tuncelianum on streptozotocin induced type I diabetes, International Congress on Medicinal and Aromatic Plants, s: 411, May 10-12, 2017, Konya.
Baktir, I. (2005). Tunceli sarımsağının (Allium tuncelianum) in vitro koşullarında çoğaltılması. In: Proceeding of GAP IV. Tarım Kongresi, 09-12 Mayıs, Şanlıurfa, Cilt I 206–208 s.
Baktir, I., Yilmaz, G., Gokturk, R. S., Karaguzel, O. (2013). Edible flowering geophytes of Turkey. Acta Hortic., 1002, 297–300, DOI: https://doi.org/10.17660/ActaHortic.2013.1002.38
Celebi-Toprak, F., Ergun, Z., & Alan, A. R. (2023). Production of haploid and doubled haploid plants of Allium tuncelianum (Kollman) Özhatay, Matthew and Şiraneci via in vitro gynogenesis. In Vitro Cellular & Developmental Biology-Plant, 59(6), 700-710. https://doi.org/10.1007/s11627-023-10420-6
Dal, M. Y. (2021). Şanlıurfa koşullarında farklı soğan iriliklerinin Tunceli sarımsağı [Allium tuncelianum (Kollman), N. Özhatay, D. Mathew, S. Siraneci] bitkisinin bazı tarımsal özelliklerine etkisinin belirlenmesi (Doktora tezi). Harran Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
Etoh, T., Simon, P. W. (2002). Diversity, fertility and seed production of garlic. In H. D. Rabinowitch, L. Currah (Eds.), Allium Crop Science: Recent Advances (pp. 101–117). CABI Publishing, New York.
İçgil, D. Y. (2012). Tunceli Sarımsağının (Allium tuncelianum (Kollman), N. Özhatay, D. Mathew, Ş. Siraneci) İn vitro mikro çoğaltımı, Dicle Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır, 49 s.
Ipek, M., Ipek, A., & Simon, P. W. (2008). Genetic characterization of Allium tuncelianum: An endemic edible Allium species with garlic odor. Scientia Horticulturae, 115(4), 409-415. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2007.10.012
Karcıoğlu, F. (2024). Benzilaminopurinin (BAP) farklı dozlarının Allium tuncelianum’un mini soğanlarından bitki gelişimine olan etkilerinin belirlenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü,
Kaska, A., Çelebi-Toprak, F., & Alan, A. R. (2018). Induction of somatic and gynogenic regeneration in Tunceli garlic (Allium tuncelianum). In XXX International Horticultural Congress IHC2018: II International Symposium on Micropropagation and In Vitro Techniques 1285 (pp. 231-234).
Kaymak, H. Ç. (2016). Erzurum koşullarında Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum Kollman, Özhatay, Mathew, Şiraneci)’nın yetiştirilebilme olanaklarının belirlenmesi, Ordu Üniversitesi,11.Sebze Tarımı Sempozyumu, Ordu 2016.
Kızıl, S., & Khawar, K. M. (2015). Effect of planting depths on some agronomic characteristics of Allium tuncelianum. Scientific Papers-Series B, Horticulture, (59); 229-232.
Kızıl, S., Sogut, T., Khawar, K.M. (2017). Germination and bulb formation of Allium tuncelianum L. under in vitro condition, ICAB 2017: 19th International Conference on Agriculture and Biotechnology. 13-14 July, Stockholm, Sweden.Kiralan ver ark., 2013
Kiralan, M., Rahimi, A., Arslan, N., & Bayrak, A. (2013). Volatiles in an endemic Allium specie: Allium tuncelianum by headspace solid phase microextraction. Journal of Essential Oil Bearing Plants, 16(3), 417-420. https://doi.org/10.1080/0972060X.2013.813247
Kosar, M., Koyuncu, M., Baser, K. H. C. (2006). Folk use of some wild and cultivated Allium species in Turkey. Proceedings of the IVth International Congress of Ethnobotany (ICEB 2005), Istanbul,
Özdemir, O., Yılmaz, N., Musatat, A. B., Demirci, T., Çete, S., Yerlikaya, E., & Kaya, M. O. (2025). Comprehensive experimental and computational analysis of endemic Allium tuncelianum: Phytochemical profiling, antimicrobial activity, and In silico studies for potential therapeutic applications. Computers in Biology and Medicine, 189, 109993. https://doi.org/10.1016/j.compbiomed.2024.109993
Özhatay, N., Mathew, B. (1995). New taxa and notes on the genus Allium (Alliaceae) in Turkey and Arabia. Kew Bull. 50(4): Page: 723.
Sehitoglu, M. H., Yarali, F., Oztopuz, R. O., Kizilkaya, B. (2014). Comparison of antioxidant and antiradical activities of lyophilized water extracts of two different types of Garlic (Allium sativum L. and Allium tuncelianum L.), Workshop on Determining Antioxidants as Reactive Species Scavengers. 27-28 October 2014, İstanbul, Türkiye.
Şehitoğlu, M. H., Yaralı Karakan, F., Kızılkaya, B., Öztopuz, R. Ö., & Gülçin, İ. (2018). Investigation of antioxidant properties and bioactive composition of Allium tuncelianum ((Kollman) Ozhatay, Matthew & Siraneci) and Allium sativum L. Journal of the Institute of Science and Technology, 8(4), 213-221. https://doi.org/10.21597/jist.460203
Takım, K. (2020). Tunceli dağ sarımsağı (Allium tuncelianum) farklı eksraksiyonlarında LC-MS/MS ile fenolik bileşik miktarlarının karşılaştırılması. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 24(1), 44-52. https://doi.org/10.29050/harranziraat.591171
Taskin, H., Baktemur, G., Kurul, M., Buyukalaca, S. (2013). Use of tissue culture techniques for producing virus free plant in garlic and their identification through real-time PCR, Hindawi Publishing Corporation, The Scientific World Journal, Vol. 2013, Article ID 781282, 5 pages. https://doi.org/10.1155/2013/781282
Yanmaz, R., & Ermiş, S. (2005). Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum Kollman, Özhatay,Matthew,Şiraneci) tohumlarındaki çimlenme probleminin çözülmesi üzerinde araştırma, Türkiye II. Tohumculuk Kongresi, 9-11 Kasım Adana, 101-106 s.
Yanmaz, R., Beşirli, G., Uzun, Y., Yazar, E., Kantoğlu, Y., Alper, A., & Ermiş, S. (2006). Tunceli sarımsağını (Allium tuncelianum (Kollman) Özhatay, Matthew, Siraneci) kültüre alma çalışmaları. At: VI. Sebze Tarımı Sempozyumu, 19-22 Eylül, Kahramanmaraş, 29-33 s.
Yanmaz, R., Yazar, E., Kantoğlu, Y., Alper, A. (2010). In vitro plant regeneration and bulblet formation of Tunceli garlic (Allium tuncelianum (Kollman) Ozhatay, Matthew, Siraneci) by shoot and root culture, Journal of Food, Agriculture & Environment, 8(3&4), 572‒576.
Yarali, F., Yanmaz, R. (2016). The effects of media composition on in vitro gynogenic embryo induction in Allium tuncelianum (Kollman) Ozhatay, Matthew, Siraneci. International Journal of Agriculture Sciences, ISSN: 0975-3710 & E-ISSN: 0975-9107, 8(58), 3247‒3251.
Yarali Karakan, F. (2019). A review of in vitro studies on Allium tuncelianum (Kollman) Ozhatay, Matthew, Siraneci. Scientific Bulletin Series F. Biotechnologies, 23, 11-16
Yarali Karakan, F. (2021). The effects of GA3 treatments and nutrient media on in vitro seed germination of Allium tuncelianum (Kollman), Özhatay, Matthew, Şiraneci. Current Perspectives on Medicinal and Aromatic Plants, 4(2), 103-107.
Yazar, E. (2006). Tunceli sarımsağında (Allium Tuncelianum (Kollman), N.Özhatay, D. Matthew, S. Siraneci) in vitro kök ve sürgün ucu kültürü yoluyla çoğaltma, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara
Yıldız, H., Binici, S., Şan, B., Yıldırım, F., & Telci, İ. (2022). Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum) tohumlarının in vitro koşullarda çimlendirilmesi ve bitki gelişimi üzerine GA₃ uygulamalarının etkisi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 9(3), 689–695. https://doi.org/10.30910/turkjans.1121404
DEMİR, N. & YARALI KARAKAN, F. (2026). <em>Allium tuncelianum</em>: MORFOLOJİK, BİYOKİMYASAL ve BİYOTEKNOLOJİK YAKLAŞIMLAR. In KARADAĞ, A. A. & DEMİROĞLU, D. (Eds.), TÜRKİYE TARIMININ 21. YÜZYIL YOLCULUĞU Cilt 1: Sürdürülebilir Üretim, Biyoteknoloji ve Bitki Sağlığı Türkiye’s Agricultural Journey in the 21st Century Volume 1: Sustainable Production, Biotechnology, and Plant Health (pp. -). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253824334
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |