Nispetin Kökeni: Hat Sanatında Ölçünün Fikrî Temelleri Üzerine
Özet
İslam sanatlarında ölçü, öncelikli bir öneme sahiptir. Sanatların tamamında hakim bir ölçü ve oran kavramı olsa da özellikle geneneksel İslam sanatlarının mahiyeti itibariyle kapsamlı bir ölçülülük olması, esasında bu sanatların ait olduğu düşünce dünyasıyla alakalıdır. Hususiyetle hat sanatındaki ölçü kavramının oluşum sürecindeki önemli bir merhalenin temel nedenlerini araştıran bu çalışma, sanattaki ilerlemenin sanatkarın çabaları yanında fikrî/hikemî dünyayla da ilişki halinde olmasıyla alakalı olduğu savı üzerinde durmaktadır. Buna göre, tüm kaynakların hemfikir olduğu üzere İbn Mukle'nin 10. yüzyılda hat sanatında gerçekleştirdiği reform, sadece bir sanatçı iç görüsü değil fakat dönemin düşünce dünyasıyla sıkı bir iletişimin sonucu olmalıdır. İbn Mukle'nin dünyaya gelmesinden kısa bir süre önce Abbasî devletinde başlayan tercüme faaliyetleri, matematik, astronomi ve felsefe gibi alanlarda yeni tanışılan külliyatların Arapça'ya aktarılması sürecine tekabül etmektedir. İslam dininin düşünsel getirileri ile hemhal olan bilginler, bu yeni kaynaklarla düşünce yapılarını daha da genişletmişlerdir. İslam dünyasının miras aldığı Grek düşüncesi, Yeni Eflatunculuk etkileri altında olmakla birlikte silsile olarak Pythagoras, Platon ve Aristoteles'in fikri içerimleri üzerine kurgulanmıştır. Müslüman düşünürler bu mirassın özellikle matematik ve geometriye yaptığı vurguyu İslam'daki ölçülü olma kavramlarıyla birleştirmiş ve pratik sonuçlar ortaya koymuştur. İbn Mukle de devrinin ilim ve sanatlarda mahir bir şahsiyeti olarak tanınmasına paralel bir şekilde bu fikriyatı içselleştirmiş görünmektedir. Sonuçta, yazılagelen yazı çeşitleri üzerinde nokta, elif ve daireyi temel ölçüt olarak alarak aklam-ı sitte denilen altı yazı cinsinin temellerini atmıştır. Bu atılım, hat sanatının sonraki estetik gelişiminin zeminini oluşturan önemli bir olay olmuştur. Bu noktada İbn Mukle'nin, matematik bilmeyen felsefe yapamaz diyen Kindî'den yirmi sene sonra dünyaya gelmesi ve Kindî'nin talebeleri yanında Aristo şarihi Farabî ile Bağdat'ta bulunması, dahası İslam estetiğine büyük katkı sunarak oran ve geometriyi sanatın temeli olarak ele alan İhvân-ı Safâ isimli felsefe topluluğuyla yakın bir zamanda yaşamış olması, onun düşünce dünyasında önemli etkiler bırakmış olmalıdır. Hattat bir aileden gelmesinin yazıya dair ona sağladığı teknik bilgi ve maharet yanında zamanın düşünsel faaliyetleriyle yakın irtibatı, onu ekol kurucu hattatlar arasına yazdırmıştır. Buradan anlaşılmaktadır ki geleneksel sanatların "geleneksel" hüviyetini anlamak için düşünce dünyasıyla sanatların bağının anlaşılmasına dair bir zaruret vardır. Nihayetinde doğru tanımlamalar yapmak ve teknik bilginin ileriye taşınması için ancak düşünce/felsefe/hikmetle ilişki halinde yeni kapılar açılacağı sonucu doğmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Hat Sanatı, Yeni Eflatunculuk, Ölçü, Geometri, İbn Mukle
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Güzel Sanatlar -> Geleneksel Türk Sanatları
Alparslan, A. (2012). İslam Yazıları. A. R. Özcan (Edt.), Hat ve Tezhip Sanatı içinde (27-46). İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
Aristoteles (2017). Poetika. (İsmail Tunalı, Çev.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
Ayvazoğlu, B. (2017). Aşk Estetiği. İstanbul: Kapı Yayınları.
Bozkurt, N. (2018). Abbâsîler. Ankara: TDV Yayınları.
Burckhardt, T. (2019). İslam Sanatı Dil ve Anlam (Turan koç, Çev.). İstanbul: Klasik Yayınları.
Can, Ş. (1965). Mevlâna ve Eflâtun. Konya: İleri Basımevi.
Cevizci, A. (2000). Paradigma Felsefe Terimleri ve Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.
Cevizci, A. (2023). Felsefenin Kısa Tarihi. İstanbul: Say Yayınları.
Çağrıcı, M. (1988). Adalet. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 1, ss. 341-343). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Demirci, M. (2016). Beytü’l-Hikme Kuruluşu, İşleyişi ve Etkileri. İstanbul: İnsan Yayınları.
Demirtaş, M. (2017). İslam Düşüncesinde “Ölçülü ve Dengeli Olmak” Bir Değer Olarak Nasıl Ele Alınmıştır? Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 191-202. https://izlik.org/JA84WB96GG
Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Yayınları.
Gazâlî. (1975). İhyâu ‘Ulûmi’d-dîn (Cilt 4). İstanbul: Bedir Yayınevi.
Gündüz, H. (1994). Hat Sanatının Teknik ve Estetik Ölçüleri [Yayımlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi]. Mimar Sinan Üniversitesi.
Günüç, F. (2010). Kur’an-ı Kerîm Kitâbetinin Estetik Temelleri. İSTEM, 8(16), 135-142. https://izlik.org/JA42AF52FA
Hadeethenc. (t. y.). https://hadeethenc.com/tr/browse/hadith/3469
Hâfız-zâde. (2014). Risâle-i Hat Hatt’ın Şiiri. (Sadettin Eğri, Hzl.). İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları.
Hakkakzâde Mustafa Hilmi Efendi. (1986). Mîzânü’l-Hat. İstanbul: Osmanlı Yayınevi.
Horovitz, S. (2021). Yunan Felsefesinin Kelâma Etkisi (2. Bs.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
Huffman, C. (2024). Pythagoreanism. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato-stanford-edu.translate.goog/entries/pythagoreanism/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc#Plato
İbn Haldun. (2016). Mukaddime (Süleyman Uludağ, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
İbn Miskeveyh. (2013). Tehzîbü’l-Ahlâk – Ahlâk Eğitimi. (Abdülkadir Şenel vd. Çev.). İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları.
İbnü’l Heysem. (2022). Semeretü’l Hikme Geometriye Giriş. (Muhammet Ali Koca, Çev.). İstanbul: Albaraka Yayınları.
Kallek, C. (2007). Ölçü. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 34, ss. 28-31). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Kalligas, P. (2024). Plotinus. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/plotinus/
Karadeniz, M. U. (2020). İslam Sanatlarında Estetik-Güzeli Aramak. İstanbul: Ketebe Yayınları.
Karakuş, M. (2018). İhvân-ı Safâ’da Estetik ve Sanat. İstanbul: Litera Yayıncılık.
Karaman H. vd. (2011). Kur’ân-ı Kerîm Açıklamalı Meâli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Karaman, Y. (2021). Platon’un "Geometri Bilmeyen Girmesin" Sözü ve Popper’in Bununla İlgili Kestirimi. Dört Öge, 19, 75-95. https://izlik.org/JA66YF53LN
Kaya, M. (1995). Fârâbî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 12, ss. 145-162). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Kaya, M. (2002). Kindî, Ya‘kūb b. İshak. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 26, ss. 41-58). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Kaya, M. (2013). Kindî: İslam Dünyasının Felsefeyle Tanışması. İslâm Felsefesi Tarih ve Problemler (M. Cüneyd Kaya, Edt.). İstanbul: İSAM Yayınları.
Kebecizâde Mehmed Vasfi Efendi. (2023). Hüsn-i Hat Risalesi. (Mehdi Rezoug, Çev.). İstanbul: Ketebe Yayınları.
Kennedy, B. H. (1881). The Theaetetus of Plato With Translation and Notes. London: Cambridge University Press.
Kutluer, İ. (2000). İbnü’t-Tayyib Es-Serahsî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 21, ss. 230-232). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Küçükalp K. ve Cevizci A. (2018). Batı Düşüncesi Felsefi Temeller. Ankara: İSAM Yayınları.
Maverdi. (1979). Edebü’d-dünya ve’d-Din. (Ali Akın, Çev.). İstanbul: Temel Neşriyat ve Dağıtım.
Mutluel, O. (2016). Kur’ân ve Estetik. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Özaydın, A. (1999). İbn Mukle. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 20, ss. 211-212). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Özönder, H. (2003). Ansiklopedik Hat ve Tezhip Sanatları Deyimleri Terimleri Sözlüğü. Konya: Sebat Ofset.
Rado, Ş. (t.y.). Türk Hattatları. İstanbul: Yayın Matbaacılık.
Skirbekk, G. ve Gilje, N. (2017). Antik Yunan’dan Modern Döneme Felsefe Tarihi. İstanbul: Kesit Yayınları.
Taşkent, A. (2018). Güzelin Peşinde Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd’de Estetik. İstanbul: Klasik Yayınları.
Taylor, A. E. (2021). Platon Bilgi, Ruh ve Devlet. (Cengiz İskender Özkan, Çev.). Ankara: Fol Yayınları.
Tunalı, İ. (2022). Grek Estetiği Güzellik ve Sanat Felsefesi. İstanbul: Fol Yayınları.
Turabi, A. H. (2002). Kindî, Ya‘kūb b. İshak, Mûsiki. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 26, ss. 58-59). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Uysal, E. (2000). İhvân-ı Safâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 22, ss. 1-6). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Üçer, İ. H. (2013). Antik-Helenistik Birikimin İslâm Dünyasına İntikali: Aristotelesçi Felsefenin Üç Büyük Dönüşüm Evresi. İslâm Felsefesi Tarih ve Problemler (M. Cüneyd Kaya, Edt.). İstanbul: İSAM Yayınları.
Yıldız, H. D. (1988). Abbâsîler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (1/31-48). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Yılmaz, A. (1996). Hat Sanatında Satır Sistemi Sülüs, Nesih, Ta’lîk, Rik’a [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi.