LEYLA VE MECNUN MİNYATÜRLERİNDE BİR MELANKOLİ GÖSTERGESİ OLARAK BÎD-İ MECNUN (SALKIMSÖĞÜT) MOTİFİ
Özet
Klasik İslam edebiyatının en köklü anlatılarından biri olan Leyla ile Mecnun mesnevisi, sadece bir aşk hikâyesi değil, aynı zamanda aşk, ayrılık, ıstırap ve tasavvufî arayış gibi anlam katmanlarını birlikte barındırmıştır. Bu anlatının görsel sanatlara, özellikle minyatüre yansımasında, metinsel imgeler ile görsel tasvirler arasında anlam ve biçim bakımından ilişkiler kurulabildiği görülmektedir. Bu sembollerin başında, Fuzulî gibi ustaların metinlerinde Mecnun’un fiziksel ve ruhsal hâliyle özdeşleştirilen "bîd-i mecnun" (salkımsöğüt) motifi gelmektedir. Bu çalışma, minyatür sanatında salkımsöğüdün bir melankoli göstergesi olarak nasıl kurgulandığını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Minyatürlerde genellikle dik ve vakur tasvir edilen servi veya çınar gibi ağaçların aksine, yerçekimine teslim olmuş, aşağı doğru sarkan dallarıyla salkımsöğüt; Mecnun’un bükülmüş belini, darmadağın saçlarını ve dünyadan el çekmişliğini temsil eden görsel bir metafor olarak öne çıkmaktadır. Makalede, Fuzulî’nin metinsel tasvirlerinden ve şairlerin terkiblerinden yola çıkılarak, farklı dönem ve ekollere ait yazma eserlerdeki örnek minyatürler üzerinden bir inceleme yapılacaktır. Bu çalışmada, bîd-i Mecnun motifinin yalnızca bir bezeme unsuru olmadığı, Mecnun’un keder ve perişanlık hâlinin doğadaki görsel bir karşılığı olarak minyatürlerdeki kullanımı üzerinden incelenecektir.
Anahtar Kelimeler: Leyla ile Mecnun, Minyatür, Salkımsöğüt (Bîd-i Mecnun), Melankoli, Fuzulî, İslam İkonografisi.
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Güzel Sanatlar -> Geleneksel Türk Sanatları
Bayrak, Cemal. (2019). Sevdâ’î Leylâ İle Mecnûn [Kıssa-i Leylî Birle Mecnûn]. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Ankara.
Büyükcan Sayılır, Şeyda. “Türklerin Ağaç ile Mitolojik ve Tarihî Bağları Üzerine Bir Değerlendirme.” Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3/6 (2021), 187-198.
Çoruhlu, Y. (2024). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. Ötüken Yayınları. İstanbul.
Devellioğlu, Ferit (2007), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Kitabevi Yayınları. Ankara.
Eryılmaz, Burcu. “Türk Kültüründe Ağaç ve Fatih Albümündeki Kâğıt Oyma Ağaçlar.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16/42 (2023), 619-637.
Fuzûlî (2020), Leyla ve Mecnun. (M. N. Doğan, Haz.). Yapı Kredi Yayınları. İstanbul.
Kanar, Mehmet. (2012). Leyla ile Mecnun. Say Yayınları. İstanbul.
Karahan, Abdulkadir. (1996). “Fuzûlî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 13. Cilt, 240-246.
Kus, Bayram. (2024). Osman Nevres Dîvânı’nın Dinî, Tarihî Ve Efsanevî Kişilikler Bakımından Tahlili. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Sakarya.
Kütük, Rıfat. (2002). Leyla İle Mecnun Mesnevisi (İnceleme/ Metin ve Diğer Leyla ile Mecnun Mesnevileriyle Mukayesesi). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Erzurum.
Nedîm. (1951). Nedîm Dîvânı (A. Gölpınarlı, Haz.). İnkılâp Kitabevi.
Oğuz, B. (1980). Mezar taşında simgeleşen inançlar. İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
Pala, İskender. (2003). Leyla vü Mecnun. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27. Cilt, 162-164.
Şentürk, Ahmet Atillâ (2017). Osmanlı Şiiri Kılavuzu, Cilt: 2, Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi. İstanbul.
Topaloğlu, Bekir. (1988). “Ağaç.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 1. s. 457- 459.
Turancı, Eda ve Özlen Özgen. “Türk Kültüründe Ağaç Sembolizmi ve Filmlere Yansıması.” Etkileşim, 1/1 (Nisan 2018), 154-171.
Yavuz, Kemal. (2005). “Leyla ile Mecnun Hikâyesinin Edebiyattaki Yeri”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. Cilt:2 Sayı: 4. S.57-69. Ankara.
Yıldız, Alim. (2024). Leyla ve Mecnun. Haz. M. Fatih Köksal. Sunuş Yazısı: Alim Yıldız. VakıfBank Kültür Yayınları. İstanbul.
https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-za-ik
Mercan, E. (2026). LEYLA VE MECNUN MİNYATÜRLERİNDE BİR MELANKOLİ GÖSTERGESİ OLARAK BÎD-İ MECNUN (SALKIMSÖĞÜT) MOTİFİ. In ÇELİKER, D. (Ed.), Geleneksel Türk Sanatlarında Estetik ve Gelenek (pp. -). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253824693
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |