Bilimsel Araştırma Süreci
Özet
Bu bölüm, bilimsel raporlaştırma sürecini kuramsal ve uygulamalı bir çerçevede ele alarak okuyucuya kapsamlı bir yol haritası sunmayı amaçlamaktadır. Raporlaştırma, araştırma sonrasında yapılan biçimsel bir işlem olmadığı, aksine sürecin bütününe yayılan yöntemsel ve etik bir sorumluluk olduğu anlayışından hareketle, bölüm içeriği üç ana eksen etrafında yapılandırılmıştır:
- Bilimsel Raporlaştırmanın Temel İlkeleri: İlk aşamada, nitelikli bir bilimsel rapor oluşturulurken dikkat edilmesi gereken açıklık, doğruluk, tutarlılık ve etik sorumluluk ilkeleri ele alınmıştır. Ayrıca yayıncılık dünyasındaki güncel gelişmeler ışığında, üretken yapay zekâ araçlarının raporlama süreçlerindeki (kaynak tarama, veri işleme, metin revizyonu vb.) kullanımı; şeffaflık, veri güvenliği ve araştırmacı sorumluluğu bağlamında açıklanmaya çalışılmıştır.
- Bilimsel ve Kanıta Dayalı Rapor Türleri: İkinci aşamada, kanıta dayalı olarak hazırlanan rapor türleri (araştırma, proje, teknik inceleme ile izleme ve değerlendirme raporları) ele alınmıştır. Bu rapor türleri, sahip oldukları değişmez dizgi ve şablonlardan öte, hangi bilgi gereksinimlerine ve karar sorunlarına yanıt verdikleri bakımından karşılaştırmalı olarak okuyucuya sunulmaktadır.
- Bilimsel Raporun Temel Bölümleri: Üçüncü ve son aşamada ise bir bilimsel raporu oluşturan tüm yapıtaşları (başlıktan ve özden başlayarak giriş, yöntem, bulgular, tartışma, sonuç ve kaynakçaya kadar) incelenmektedir. Bu bölümlerin; araştırmayı tanıtma, gerekçeyi temellendirme, yöntemi şeffaflaştırma ile bulguların ve çıkarımların sınırlarını belirleme süreçlerinde, araştırma probleminden sonuca uzanan tutarlı bir "bilimsel kanıt zinciri" döngüsünde açıklanmaktadır.
Özetle bu bölüm; lisans ve lisansüstü öğrenciler ile tüm araştırmacılar için bilimsel olarak raporlaştırmanın ne olduğu, farklı rapor türlerinin nasıl işlediği ve bir raporun hangi standartlar çerçevesinde yapılandırılması gerektiğine dair işlevsel bir temel oluşturmayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Bilimsel raporlaştırma, Araştırma etiği, Yapay zekâ politikaları, Araştırmacı sorumluluğu, Kanıta dayalı raporlar, Bilimsel iletişim, Akademik yazım, Yöntemsel şeffaflık
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Eğitim -> Eğitim ve Eğitim Araştırmaları
Altunışık, R., Boz, H., Gegez, A. E., Koç, E., Sığrı, Ü., Yıldız, E., & Yüksel, A. (2023). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: Yeni perspektifler (Güncellenmiş 2. baskı). Seçkin Yayıncılık.
American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.). https://doi.org/10.1037/0000165-000
Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. https://doi.org/10.1037/amp0000191
Booth, W. C., Colomb, G. G., & Williams, J. M. (2008). The craft of research (3rd ed.). University of Chicago Press.
Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (29. baskı). Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9789944919289
Cemaloğlu, N. (Ed.). (2020). Bilimsel araştırma teknikleri ve etik (2. baskı). Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9786257052405
Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2007). Research methods in education (6th ed.). Routledge.
Committee on Publication Ethics. (2023, 13 Şubat). Authorship and AI tools. https://publicationethics.org/guidance/cope-position/authorship-and-ai-tools
Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research(4th ed.). Pearson.
Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2023). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (6th ed.). SAGE.
Denscombe, M. (2007). The good research guide: For small-scale social research projects (3rd ed.). Open University Press.
Ekiz, D. (2020). Bilimsel araştırma yöntemleri: Yaklaşım, yöntem ve teknikler (Gözden geçirilmiş 6. baskı). Anı Yayıncılık.
Elsevier. (t.y.). Generative AI policies for journals. 27 Ağustos 2026 tarihinde https://www.elsevier.com/about/policies-and-standards/generative-ai-policies-for-journals adresinden erişildi.
European Commission. (2004). Aid delivery methods: Volume 1. Project cycle management guidelines. EuropeAid Cooperation Office. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/46681c3f-81f8-4cd6-a90b-c0235489a56e
Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). McGraw-Hill.
Gall, M. D., Gall, J. P., & Borg, W. R. (2003). Educational research: An introduction (7th ed.). Allyn & Bacon.
Ganjavi, C., Eppler, M. B., Pekcan, A., Biedermann, B., Abreu, A., Collins, G. S., Gill, I. S., & Cacciamani, G. E. (2024). Publishers’ and journals’ instructions to authors on use of generative artificial intelligence in academic and scientific publishing: Bibliometric analysis. BMJ, 384, Article e077192. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-077192
Gültekin, M., Gürdoğan Bayır, Ö., & Yaşar, E. (2020). Karma araştırma yöntemi. B. Oral ve A. Çoban (Ed.), Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri içinde (ss. 317–355). Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9786257880176.12
Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: Felsefe, yöntem, analiz (Gözden geçirilmiş ve güncellenmiş 5. baskı). Seçkin Yayıncılık.
International Association of Scientific, Technical and Medical Publishers [STM]. (2023, 19 Aralık). Generative AI in scholarly communications: Ethical and practical guidelines for the use of generative AI in the publication process. https://stm-assoc.org/document/stm-generative-ai-paper-2023/
International Committee of Medical Journal Editors [ICMJE]. (2026). Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals (Updated January 2026). https://www.icmje.org/icmje-recommendations.pdf
International Science Council [ISC]. (t.y.). AI disclosure in research: Towards a global reporting standard. 27 Ağustos 2026 tarihinde https://council.science/our-work/ai-disclosure-in-research/ adresinden erişildi.
Karaca, S. (2021). Bilimsel araştırma yöntemleri. Gazi Kitabevi.
Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler (23. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
Kumar, D. M. (2020). Journey through research gaps [White paper].
Kurt, A. A. (2013). Araştırmaların raporlaştırılması. A. A. Kurt (Ed.), Bilimsel araştırma yöntemleri içinde (ss. 165–189). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Yayınları.
Levitt, H. M., Bamberg, M., Creswell, J. W., Frost, D. M., Josselson, R., & Suárez-Orozco, C. (2018). Journal article reporting standards for qualitative primary, qualitative meta-analytic, and mixed methods research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 26–46. https://doi.org/10.1037/amp0000151
Mertens, D. M. (2010). Research and evaluation in education and psychology: Integrating diversity with quantitative, qualitative, and mixed methods (3rd ed.). SAGE.
National Information Standards Organization [NISO]. (2010). ANSI/NISO Z39.18-2005 (R2010): Scientific and technical reports—Preparation, presentation, and preservation. https://doi.org/10.3789/ansi.niso.z39.18-2005R2010
Oğuz, A., & Kocaman, B. (2019). Okuyucuyla paylaşma: Bilimsel araştırma raporunun hazırlanması. G. Ocak (Ed.), Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri içinde (ss. 322–352). Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9786052419649.08
Organisation for Economic Co-operation and Development [OECD]. (2021). Applying evaluation criteria thoughtfully. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/543e84ed-en
Passer, M. W. (2014). Research methods: Concepts and connections. Worth Publishers.
Perkins, M., & Roe, J. (2024). Academic publisher guidelines on AI usage: A ChatGPT supported thematic analysis. F1000Research, 12, Article 1398. https://doi.org/10.12688/f1000research.142411.2
Sage. (t.y.). Artificial intelligence policy. 27 Ağustos 2026 tarihinde https://www.sagepub.com/journals/publication-ethics-policies/artificial-intelligence-policy adresinden erişildi.
Shavelson, R. J., & Webb, N. M. (1991). Generalizability theory: A primer. SAGE Publications.
Smith, L. T. (1999). Decolonizing methodologies: Research and Indigenous peoples. Zed Books; University of Otago Press.
Springer Nature. (t.y.). Editorial policies. 27 Ağustos 2026 tarihinde https://www.springernature.com/gp/policies/editorial-policies adresinden erişildi.
Şimşek, A. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Anadolu Üniversitesi.
Sterk, P. J., & Rabe, K. F. (2008). The joy of writing a paper. Breathe, 4(3), 224–232. https://doi.org/10.1183/18106838/breathe.4.3.224
Yılmaz Fındık, L. (2021). Araştırmanın raporlaştırılması. B. Çetin, M. İlhan ve M. G. Şahin (Ed.), Eğitimde araştırma yöntemleri: Temel kavramlar, ilkeler ve süreçler içinde (s. 299-316). Pegem Akademi.
Taylor & Francis. (2026). Using artificial intelligence (AI) in your research and manuscript preparations. 27 Ağustos 2026 tarihinde https://authorservices.taylorandfrancis.com/editorial-policies/using-ai-in-your-research-and-manuscript-preparations/ adresinden erişildi.
Trochim, W. M., Donnelly, J. P., & Arora, K. (2016). Research methods: The essential knowledge base (2nd ed.). Cengage Learning.
Turgut, Y. (2014). Verilerin kaydedilmesi, analizi, yorumlanması: Nicel ve nitel. A. Tanrıöğen (Ed.), Bilimsel araştırma yöntemleri içinde (ss. 191–248). Anı Yayıncılık.
Türkiye Bilimler Akademisi Bilim Etiği Komitesi [TÜBA BEK]. (2002). Bilimsel araştırmada etik ve sorunları (2. basım). Türkiye Bilimler Akademisi.
United Nations Development Programme [UNDP]. (2021). UNDP evaluation guidelines. Independent Evaluation Office. http://web.undp.org/evaluation/guideline/documents/PDF/UNDP_Evaluation_Guidelines.pdf
Walliman, N. (2011). Research methods: The basics. Routledge.
Wang, Z., & Gong, M. (2026). A cross-disciplinary analysis of AI policies in academic peer review. Learned Publishing, 39(1), Article e2035. https://doi.org/10.1002/leap.2035
Wiley. (t.y.). Best practice guidelines on publishing ethics. 27 Ağustos 2026 tarihinde https://authors.wiley.com/ethics-guidelines/index.html adresinden erişildi.
Wilkinson, M. D., Dumontier, M., Aalbersberg, I. J., Appleton, G., Axton, M., Baak, A., Blomberg, N., Boiten, J.-W., da Silva Santos, L. B., Bourne, P. E., Bouwman, J., Brookes, A. J., Clark, T., Crosas, M., Dillo, I., Dumon, O., Edmunds, S., Evelo, C. T., Finkers, R., … Mons, B. (2016). The FAIR guiding principles for scientific data management and stewardship. Scientific Data, 3, Article 160018. https://doi.org/10.1038/sdata.2016.18
Yıldırım, İ. E. (2017). İstatistiksel araştırma yöntemleri: Araştırma tasarımı, örnekleme ve veri toplama teknikleri (3. baskı). Seçkin Yayıncılık.