ANADOLU SELÇUKLU MİMARİSİNDE YAZI, SEMBOL VE GÖRSEL BİRLİKTELİK: MALATYA ULU CAMİİ ÖRNEĞİ
Özet
Kültürel kimliğin oluşumu ve toplumsal belleğin sürekliliğinde önemli bir aktarım aracı olan yazı, yalnızca düşüncenin kaydedilmesini sağlayan bir iletişim unsuru değil, aynı zamanda biçimsel ve sembolik değer taşıyan görsel bir göstergedir. İslam sanatında harfin estetik ve plastik niteliği, yazının mimari yüzeylerde metinsel anlamın ötesine geçerek kompozisyonun etkin bir bileşeni hâline gelmesini sağlamıştır. Bu çalışmada, Anadolu Selçuklu mimarisinde yazı, sembol ve görsel düzen arasındaki ilişki Malatya Ulu Camii örneği üzerinden incelenmektedir. Araştırmanın amacı, camide yer alan çinili ve sırlı tuğlalı yazıların yalnızca epigrafik içeriklerini değil; mimari konum, yazı karakteri, malzeme, renk, motif, tekrar ve geometrik düzen bağlamındaki plastik değerlerini ortaya koymaktır. Bu kapsamda iç avlu batı revakı, eyvan, eyvan tonozu, kubbeli mekâna geçiş alanı, kubbe merkezi, kubbe eteği ve sağır nişte bulunan yazılı bezemeler değerlendirilmiş; mevcut yazıların fotoğraf, çizim ve hasar tespit planları aracılığıyla belgelenmesine başvurulmuştur. İnceleme sonucunda kufi, ma‘kılî ve sülüs yazıların mimari formlar, geometrik ve bitkisel motifler, çini mozaik, kâşitıraş ve sırlı tuğla teknikleriyle bütünleştiği belirlenmiştir. Yazının ayet ve kutsal isimler aracılığıyla dini anlam üretmesinin yanı sıra harf, renk, ritim ve tekrar ilişkileriyle mimari yüzeyi biçimlendirdiği; sanatçı ve usta kayıtlarıyla da yapının tarihsel belleğine katkı sağladığı sonucuna ulaşılmıştır. Böylece Malatya Ulu Camii, yazının okunabilen bir metin olmanın yanında sembolik ve plastik bir görsel anlatım unsuru olarak mimari mekânın anlam ve estetik kuruluşuna katıldığını ortaya koyan önemli bir örnek olarak değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Anadolu Selçuklu sanatı, Malatya Ulu Camii, çini, yazı, plastik değer
Konu Alanı: Sosyal Bilimler -> Güzel Sanatlar -> Geleneksel Türk Sanatları
Kaynakça
Arık, M. O. (1969). Eski Malatya Ulu Camiinin asli planı ve tarihi hakkında. Vakıflar Dergisi, 8, 141–148.
Arık, M. O. (2007). Anadolu Selçuklu toplum hayatında çini. G. Öney & Z. Çobanlı (Ed.), Anadolu’da Türk devri çini ve seramik sanatı içinde (ss. 29–73). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Arık, O. M. (2007). Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemi dini ve kamusal yapılarında çini. R. Arık & O. Arık (Ed.), Anadolu toprağının hazinesi çini: Selçuklu ve Beylikler çağı çinileri içinde (ss. 37–191). Kale Grubu Kültür Yayınları.
Arslan, M., & Tuncel, Y. (2019). Battalgazi Ulu Camii ve geometrik analizleri. Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi, 2(5), 104–123.
Aslanapa, O. (2005). Türk sanatı. Remzi Kitabevi.
Berk, N. (1955). İslâm yazısında plastik ve ifade. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(1–2), 49–57. https://izlik.org/JA69AD54TD
Çakmakçı, M. (2024). Görsel sanatlarda bir çözümleme yöntemi olarak: sous rapture. Jia Journal Uluslararası Sanat ve Sanat Eğitimi Dergisi,7(15), 13-31. https://jiajournal.com/?mod=tammetin&makaleadi=&key=75226
Küçükköroğlu, K. (2003). Alaeddin Keykubad I dönemi camilerinde çini kullanımı [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi].
Neftçi, A. (2017). Anadolu Selçuklu mirası ve güncel imgeler. Bağımsız Sanat Vakfı Yayınları.
Öney, G. (1976). Anadolu Selçuklu mimarisinde süsleme ve el sanatları. İş Bankası Yayınları.
Özbay, M. (2005). Bilim ve kültür aktarıcısı olarak yazı. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 2, 67–74.
Özkaral, T. (2015). Eskiçağda yazı, kitap ve kütüphanenin oluşum süreci; günümüz eğitimine katkıları. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 34, 371–384. https://doi.org/10.21497/sefad.83631
Tosun, M. (2017). Anadolu Selçuklu dönemi mimarisinde iç ve dış mekân algısı üzerine: İnsan, mimari ve sonsuzluk. F. Yıldız & H. Feyiz (Ed.), Anadolu Selçuklu mirası ve güncel imgeler içinde (ss. 188–201). Bağımsız Sanat Vakfı.
Yalvaç, C. (1966). Eski Malatya Ulu Camii. Türk Yurdu Dergisi, 5(5), 22–29.
Yetkin, Ş. (1986). Anadolu’da Türk çini sanatının gelişmesi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Yılmaz Çelik, S. (2019). 13. yüzyıl Anadolu Türk mimarisinde çini malzemeli kufi kitabeler [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi].
Kaynak Kişi-1
Adı Soyadı: Yunus Emre Çelik
İşi: Araştırma Görevlisi
Görüşmenin Yapıldığı Tarih: 17 Ocak 2021, S.D.Ü.-G.S.F., Isparta (PLM-AL), 259 Malatya Ulu Cami içerisinde yer alan yazıların okunması ve yazı çeşitleri hakkında hat bilgisine danışılmıştır.
Çam, A. (2026). ANADOLU SELÇUKLU MİMARİSİNDE YAZI, SEMBOL VE GÖRSEL BİRLİKTELİK: MALATYA ULU CAMİİ ÖRNEĞİ. In ÇELİKER, D. (Ed.), Geleneksel Türk Sanatlarında Estetik ve Gelenek (pp. -). Vizetek Yayıncılık. https://doi.org/10.54637/vizetek.9786253824693
| Kitap: |
| Yayınevi:
Vizetek Yayıncılık |